Güçlü El Nino geliyor: Küresel ekonomide trilyonlarca dolarlık risk

Pasifik Okyanusu'nda hızla güçlenen El Nino, bu kez dünya ekonomisine çıkarabileceği ağır faturayla da gündemde. Tarımsal üretimden gıda fiyatlarına, enerjiden madenciliğe ve küresel ticarete kadar uzanan etkilerin, geçmişte olduğu gibi trilyonlarca dolarlık ekonomik kayba dönüşebileceği hesaplanıyor.

Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), El Nino'nun ağustos-ekim döneminde güçlenmesini, deniz yüzeyi sıcaklıklarındaki sapmanın yaklaşık 2,9 dereceye ulaşmasını bekliyor. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'ne (NOAA) göre ise ekim-aralık döneminde "çok güçlü" El Nino görülme ihtimali yüzde 90'ın üzerinde.

İlk etki sofrada hissedilebilir

El Nino'nun en hızlı etkilediği alanların başında tarım ve gıda fiyatları geliyor. Yağış düzeninin değişmesi bazı önemli üretim merkezlerinde kuraklığa, bazılarında ise aşırı yağış ve sellere neden olabiliyor. Pirinç, mısır, soya, şeker ve kakao da bu değişimden etkilenebilecek başlıca ürünler arasında bulunuyor.

Avrupa Merkez Bankası'nın çalışmalarına göre normal güçte bir El Nino, reel emtia fiyatları enflasyonunu 6-12 ay içinde yaklaşık yüzde 3 artırırken, enerji dışı küresel emtia fiyatlarındaki artış ise yüzde 5'i buluyor. Güçlü bir El Nino'da gıda emtia fiyatları üzerindeki etkinin yaklaşık iki yıl devam edebileceği ve fiyat artışının yüzde 9'a kadar ulaşabileceği hesaplanıyor.

En büyük risk şekerde

Morgan Stanley'nin araştırmasına göre, tarım emtiaları arasında El Nino kaynaklı fiyat artışına en açık ürün şeker. Hindistan, Tayland ve Güneydoğu Asya'da muson yağışlarının zayıflaması şeker kamışı üretimini azaltabilirken, Brezilya'da aşırı yağış da verimi olumsuz etkileyebiliyor.

Buna karşılık Arjantin ve Brezilya'nın güneyindeki daha yağışlı koşulların bazı tarım ürünlerinin verimini destekleyebilmesi üzerinde duruluyor. Bu nedenle Morgan Stanley, tahıl fiyatlarında bütün ürünleri kapsayan keskin bir yükseliş senaryosunu daha az olası görüyor ve El Nino'nun etkisinin ürünün yetiştiği bölgeye ve yağışın zamanlamasına bağlı olacağını vurguluyor.

Bakır arzı da risk altında

El Nino'nun etkisi tarımla sınırlı değil. Morgan Stanley, bakırı da güçlü bir El Nino karşısında en fazla risk taşıyan emtialardan biri olarak gösteriyor. Dünyanın en büyük bakır üreticisi Şili'deki aşırı yağış ve seller madencilik faaliyetlerini aksatabilir. Zambiya'da yaşanabilecek kuraklık ise hidroelektrik üretimini düşürerek madenlerin enerji arzını zorlaştırabilir. Her iki durumda da küresel bakır arzının daralması fiyatları yukarı taşıyabilir.

Enerjide ise tablo bölgeden bölgeye değişiyor. Kuraklık hidroelektrik üretimini azaltırken bazı bölgelerde daha ılıman geçen kışlar doğalgaz ve elektrik talebini aşağı çekebiliyor.

Geçmişte faturası trilyonlarca doları buldu

El Nino'nun ekonomik maliyetinin yalnızca olayın yaşandığı yılla sınırlı kalmadığına ilişkin çalışmalar dikkati çekiyor.

ABD'deki Dartmouth College araştırmacılarının güçlü El Nino olaylarının küresel ekonomiye etkilerine ilişkin çalışmasına göre, 1982-1983 El Nino'su takip eden 5 yıllık dönemde küresel ekonomide yaklaşık 4,1 trilyon dolarlık, 1997-1998 El Nino'su ise yaklaşık 5,7 trilyon dolarlık gelir kaybına yol açtı. Hesaplama, ülkelerin El Nino yaşanmasaydı ulaşabileceği ekonomik büyüklük ile gerçekleşen büyüme arasındaki farkı esas alan modele dayanıyor.

Çalışmaya göre, sadece 2023'teki El Nino'nun dünya ekonomisinde 2029'a kadar 3 trilyon dolarlık kayba yol neden olabileceği tahmin ediliyor.

Dünyada 21. yüzyılda yaşanabilecek El Nino olaylarının ise küresel ekonomiye faturasının 84 trilyon dolara kadar ulaşabileceği hesaplanıyor.

Ticaret yollarını bile etkileyebiliyor

Risklerden biri de küresel lojistik. Bunun yakın geçmişteki örneği Panama Kanalı'nda yaşandı.

2023'teki şiddetli kuraklık kanalın su seviyelerini tarihi düşük seviyelere indirirken günlük gemi geçişleri 36'dan 24'e kadar düşürüldü. Kapasitenin azalması, yüklerin daha uzun rotalara yönelmesine ve taşıma maliyetlerinin yükselmesine neden olabiliyor.

Bu nedenle güçlü bir El Nino'nun etkisi, üretimin düştüğü ülkelerle sınırlı kalmayabilir. Tarımsal arzın azalması gıda fiyatlarına, emtia ve enerji maliyetlerindeki artış enflasyona, lojistikteki aksama ise küresel ticarete yansıyabilir.