ABD ve İran anlaşmasının 14 maddelik metni yayınlandı

Amerika Birleşik Devletleri ve İran tarafı dört aydır süren savaşı sonlandıran ateşkes anlaşmasını resmen onayladı. Trump ve İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeshkian küresel deniz taşımacılığını yeniden başlatacak olan belgeyi elektronik ortamda imzaladı. Taraflar cuma günü İsviçre topraklarında resmi bir imza töreni düzenleyecek. Ateşkes anlaşması Tahran yönetiminin nükleer programı üzerindeki uzun süreli anlaşmazlıkları kalıcı şekilde çözmeyi hedefliyor.

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Esmaeil Baghaei İsrail ordusunun Lübnan operasyonlarını ateşkes anlaşması ihlali sayacaklarını duyurdu. İsrail güçleri Lübnan güneyindeki saldırılarını sürdürürken mutabakatın çökme riski piyasalardaki endişeleri sıcak tutuyor. Üst düzey bir yönetim yetkilisi gazetecilere yaptığı açıklamada on dört maddelik ateşkes anlaşması detaylarını doğruladı. Yetkililer ateşkes anlaşması belgesinde yer alan maddelerin eksiksiz uygulandığını raporlayacak.

Ateşkes anlaşması kapsamındaki 14 kritik madde

1. İran ve Amerika Birleşik Devletleri müttefikleriyle birlikte ateşkes anlaşması imzaladı. Taraflar Lübnan dahil tüm cephelerdeki askeri operasyonları derhal ve kalıcı olarak sonlandırıyor. Ülkeler bundan böyle birbirlerine karşı savaş başlatmayacaklarını ve güç kullanma tehdidinden kaçınacaklarını taahhüt ediyor. İlgili taahhütler Lübnan toprak bütünlüğünü ve egemenliğini güvence altına alıyor. Nihai anlaşma birinci maddedeki hükümlerin kalıcı uygulamasını teyit edecek.

2. Amerika Birleşik Devletleri ve İran birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi taahhüt ediyor. Taraflar iç işlerine müdahale etmekten kesinlikle kaçınacak.

3. Amerika Birleşik Devletleri ve İran ateşkes anlaşması sonrası nihai anlaşmayı maksimum 60 gün içinde müzakere ederek sonuçlandıracak. Taraflar belirlenen zaman dilimini karşılıklı rızayla uzatma hakkını elinde tutuyor.

4. Mutabakat zaptının ve ateşkes anlaşması maddelerinin imzalanmasıyla Amerika Birleşik Devletleri deniz ablukasını derhal kaldıracak. İran tarafına yönelik tüm engellemeler 30 gün içinde tamamen bitecek. Ablukanın kalktığı dönemde gemi trafiği İran tarafından savaş öncesi seviyelerle orantılı şekilde yeniden tesis edilecek. Amerika Birleşik Devletleri nihai anlaşmanın ardından 30 gün içinde güçlerini İran coğrafyası sınırlarından çekecek.

5. İran mutabakat zaptı imzalanması üzerine ticari gemilerin geçişi için düzenlemeler yapacak. Gemiler Basra Körfezi üzerinden Umman Denizi yönüne 60 gün boyunca ücretsiz ve güvenli geçiş yapacak. Ticari gemilerin trafiği derhal başlayacak. İran mayın temizleme ile askeri engellerin kaldırılması operasyonlarını 30 gün içinde bitirecek. İran uluslararası hukuk kuralları doğrultusunda diğer Basra Körfezi kıyı devletleriyle görüşecek. Yetkililer Hürmüz Boğazı idaresini tanımlamak için Umman Sultanlığı ile diyalog kuracak.

6. Amerika Birleşik Devletleri bölgesel ortaklarıyla birlikte İran ekonomisinin yeniden inşası için fon oluşturacak. Taraflar en az 300 milyar dolar barındıran kesin ve karşılıklı kabul edilebilir bir kalkınma planı geliştirecek. Ateşkes anlaşması sonrasında yeniden inşa planının uygulama mekanizması 60 gün içinde sonlanacak. İlgili finansal işlemler için gereken tüm lisanslar ve izinler Amerika Birleşik Devletleri yönetimi tarafından eksiksiz verilecek.

7. Amerika Birleşik Devletleri tüm birincil ve ikincil tek taraflı yaptırımları sonlandırmayı taahhüt ediyor. Karar Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Yönetim Kurulu ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi ambargolarını kapsıyor. Yaptırımların kalkması nihai anlaşmanın bir parçası olarak belirlenen takvime göre şekillenecek. İran ve Amerika Birleşik Devletleri ambargoların sonlandırılması konusunun kritik önemini kabul ediyor. Taraflar karşılıklı anlaşmaya varmak amacıyla müzakerelerde mevcut sorunları derhal ele alacak.

8. İran nükleer silah tedarik etmeyeceğini veya geliştirmeyeceğini bir kez daha teyit ediyor. Amerika Birleşik Devletleri ve İran ateşkes anlaşması metni uyarınca zenginleştirilmiş materyal tasfiyesini onayladı. Tasfiye süreci yedinci maddede belirtilen takvime uygun yürütülecek. İran materyali asgari metodoloji olarak Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı gözetiminde sahada seyreltecek. Taraflar İran nükleer ihtiyaçlarıyla ilgili zenginleştirme konusunu tatmin edici bir çerçevede tartışacak. Nihai anlaşma sekizinci maddenin hükümlerini doğrulayacak. Taraflar nükleer konuların kritik önemini kabul ederek müzakerelerde hızla masaya oturacak.

9. Nihai anlaşma sağlanana kadar ateşkes anlaşması yürürlükte kalacak ve taraflar mevcut statükoyu koruyacak. İran nükleer programının sınırlarını koruyacak ve Amerika Birleşik Devletleri yeni yaptırımlara karşı çıkarak bölgeye ek kuvvetler göndermeyecek.

10. Amerika Birleşik Devletleri Hazine Bakanlığı İran ham petrolü petrokimya ürünleri ve türevlerinin ihracatı için muafiyetler yayınlayacak. Bakanlık muafiyetleri bankacılık işlemleri sigorta ve taşımacılık dahil olmak üzere bağlantılı tüm hizmetler için uygulayacak.

11. Amerika Birleşik Devletleri ateşkes anlaşması uygulanması üzerine dondurulmuş fonları tamamen kullanıma sunmayı taahhüt ediyor. Amerika Birleşik Devletleri ve İran müzakereler sırasında fonların serbest bırakılma prosedürleri üzerinde karşılıklı mutabakata varacak. İran Merkez Bankası fonları orijinal hesapta tutacak veya doğrudan transfer edecek. İran Merkez Bankası fonların kullanılabilir hale geleceği nihai lehtarı doğrudan belirleyecek. Amerika Birleşik Devletleri ilgili işlemlere uygun gerekli tüm lisansları ve yetkilendirmeleri verecek.

12. Amerika Birleşik Devletleri ve İran ateşkes anlaşması kurallarının başarılı uygulamasını izleyecek. Taraflar nihai anlaşmanın gelecekteki uyumunu denetlemek amacıyla bağımsız bir yürütme mekanizması kuracak.

13. Taraflar nihai anlaşmaya yönelik müzakerelere belirli şartların sağlanmasının ardından başlayacak. Süreç mutabakatın birinci dördüncü beşinci onuncu ve on birinci maddelerinin uygulanmasına bağlı kalacak. Ateşkes anlaşması imzalandıktan sonra ilgili önlemlerin sürekli olarak yürütülmesi nihai anlaşma görüşmelerinin zeminini oluşturacak.

14. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi nihai anlaşmayı bağlayıcı bir karar ile onaylayacak.

Ateşkes anlaşması ve yeniden inşa fonu dinamikleri

Mutabakat belgesi Hürmüz Boğazı üzerindeki belirsizlikleri ortadan kaldırarak nisan ayındaki deniz uzlaşısını 60 gün uzatıyor. Trump küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz hacminin beşte birini taşıyan bölgedeki ablukayı kaldırma talimatı verdiğini doğruladı. İran Sözcüsü Baghaei ticari gemilere sunulan hizmetler karşılığında belirli geçiş ücretleri tahsil edeceklerini bildirdi. Reuters haber ajansı kaynakları Körfez ülkelerinin 300 milyar dolarlık yeniden inşa fonunun yarısını halihazırda karşıladığını raporluyor. Trump telaffuz edilen 300 milyar dolarlık rakama itiraz ederek Amerika Birleşik Devletleri bütçesinden fon yatırımı yapmayacaklarını savundu.

Nükleer program takvimi ve Lübnan krizinin yansımaları

Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail ordusu şubat ayında nükleer görüşmelerin çökmesiyle ortak askeri operasyonları başlatmıştı. Trump 2018 yılında Obama döneminde imzalanan nükleer anlaşmadan çekilerek yeni bir krizin zeminini hazırlamıştı. İran yönetimi nükleer programının barışçıl olduğunu ve silah üretme amacı taşımadığını uluslararası kamuoyuna savunuyor. Yeni ateşkes anlaşması zenginleştirilmiş uranyum stoklarının tasfiyesini ve nükleer denetimleri 60 günlük kesin bir müzakere takvimine bağlıyor. Taraflar nükleer programın detaylarını Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı gözetiminde yürütecekleri çalışmalarla netleştirecek.

Hizbullah salı günü İran yetkililerinden İsrail birlikleri geri çekilmeden nihai nükleer anlaşmayı onaylamayacağına dair güvence aldı. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu geri çekilmeyi reddederken Trump ile arasındaki diplomatik ilişkiler giderek gerginleşiyor. Trump yetkililerle gerçekleştirdiği sert bir telefon görüşmesinde İsrail Başbakanı için dengesiz ifadesini kullanarak tepkisini gösterdi. İsrail ordusu üç ay içinde Lübnan coğrafyasında binlerce kişinin ölümüne ve 1.2 milyon sivilin yerinden edilmesine yol açtı. İsrail yönetimi ateşkes anlaşması müzakerelerine doğrudan katılmadı ve bağımsız meşru müdafaa hakkını sonuna kadar saklı tuttuğunu bildirdi.