Bir hamburger kredinizi yakabilir mi?

Pluspay Genel Müdür Yardımcısı YİĞİT ERDEM

Son 20 yıldır "Veri yeni petroldür" sözü popüler bir klişe ancak ka­bul edelim ki her veri aynı saflık­ta değil. Birçoğumuzun sosyal medya­da paylaştığı ışıltılı, sağlıklı ve mutlu hayat fotoğrafları çoğu zaman kurgu­sal bir benlik sunumudur. Oysa finan­sal verilerimiz, yani harcama kayıtla­rımız saf, damıtılmış ve acımasız birer gerçektir. Siz dünyaya "sağlıklı yaşıyo­rum" mesajı verebilirsiniz ama gece yarısı ekstreye düşen o hamburger si­parişi yalan söylemez. Ve bu çağda ku­rumlar ve sahip oldukları algoritmala­rı için paranın ayak izi, niyetinizin ve kimliğinizin ta kendisidir.

Bu ayak izlerinin bizi ne kadar ele verdiğini görmek için ABD'li peraken­de devi Target'ın efsaneleşmiş hika­yesine bakmak yeterli. Şirketin algo­ritmaları, sadece alışveriş sepetindeki kokusuz losyonlara ve çinko, magnez­yum gibi bazı vitaminlere olan eğilimi analiz ederek, lise çağındaki bir kızın hamile olduğunu babasından bile önce, yüzde 87 gibi ürkütücü bir doğrulukla tespit etmişti. Sadece bir marketin sa­dakat kartı, hem de yapay zekanın gün­lük hayatımızda olmadığı bir dönemde böylesi bir öngörü yeteneğine sahipse, tüm finansal hayatınızı avucunun için­de tutan sistemlerin hakkınızda nele­ri bildiğini ve öngörebileceklerini bir düşünün.

Alternatif kredi skorlaması

İşte bu "derin bilme" hali, bugün va­tandaşı bambaşka bir durum olan “Al­ternatif Kredi Skorlaması” ile yüzleşti­riyor. Eskiden bankadan kredi isterken tek bir kural vardı: Geçmişte borcunu zamanında ödedin mi? Ancak yeni ne­sil algoritmalar borcunuza değil, yaşam tarzınıza bakıyor. İki farklı müşteri dü­şünün; ikisi de borcunu günü gününe ödüyor. Biri sürekli organik marketler­den alışveriş yapıyor, tarih kitapları alı­yor ve spor salonu aidatı ödüyor. Diğe­ri ise parasını online bahis sitelerinde, gece geç saatlerdeki fast-food sipariş­lerinde ve tekel bayilerinde harcıyor. Sistem ilkini "disiplinli ve düşük riskli", ikincisini ise "dürtüsel ve yüksek riskli" olarak etiketleyebiliyor.

Dahası, bu durum sadece bankacı­lıkla sınırlı kalmayacak. Çok yakında hayat sigortası yaptırmak istediğiniz­de, sistem harcama verilerinizi analiz ederek sürekli hamburger ve sigara tü­keten birine, sağlıklı beslenen birinden üç kat daha fazla prim çıkarabilir. Eko­nomik zorluklardan dolayı mecburen ucuz ve sağlıksız gıdaya yönelmek zo­runda kalan kitleler, finansal verileri­nin biyolojik kaderleriyle birleşmesi sonucu sistemin daha da dışına itilme tehlikesiyle karşı karşıya kalabilir.

Konforun faturasını anonimliğimiz ödedi

Tüm bu tablo karşısında "Benim sak­layacak bir şeyim yok, dürüst biriyim" diyerek omuz silkebilirsiniz. Ancak mahremiyet, sadece suçluluğu gizle­mek demek değildir; insanın kendine ait, başkalarının dokunamayacağı bir sığınağının olmasıdır. İzlenildiğini bilen insan doğal davranamaz; yanlış anlaşılmaktan veya kredi skorunu dü­şürmekten korktuğu için otosansür uygular.

Kabul edelim ki cüzdanımız­daki nakdi terk ederken, "Hayatımı kolaylaştır, hızlandır, bana özel fırsat­lar sun" mottosuyla, teknoloji devle­riyle görünmez bir konfor sözleşmesi imzaladık. Onlar da sözünü tutarak, hayatımızı hiç olmadığı kadar pratik hale getirdiler. Ancak bu konforun fa­turasını, anonimlik hakkımızı kay­bederek ödedik. Bir zamanlar pence­releri perdeli evlerde yaşarken, artık duvarları camdan akvaryumlardayız.

Manzara harika olabilir ama dışarı­daki devasa sistem bizi en savunma­sız anlarımızda bile çok net bir şekilde izliyor. Sonuç olarak, nakitsiz toplum gürül gürül akan bir nehir gibi ve bu nehri durduramayız. Ancak bu akın­tıda sürüklenen çaresiz bir veri paketi olmak yerine, kendi gemisini inşa edip dümeni elinde tutan bilinçli kaptanlar olabiliriz. Paramız görünmez olabilir; fakat bu yeni dünyada ayakta kalmak için irademiz ve farkındalığımız her za­mankinden daha görünür, çok daha sağ­lam olmak zorunda.