Dünya Kupası'nın ruleti: Penaltılar

Fransızların 1982'den be­ri hâlâ unutamadığı Sevil­la dramı, İtalyan Roberto Baggio’nun zihinlere kazınmış 1994'teki görüntüsü, İngilizlerin kronikleşmiş üzüntüsü, kaleci­lerin kahramanlaşması… Dünya Kupası denince seri penaltı atış­larına değinmeden geçmek ol­maz. Şimdi seri penaltı atışların­daki başarı oranına ve de bunun ülkelerin ekonomik gelişmişliği ile ilgili olup olmadığına bir göz atalım.

Bu yazı yazıldığı sırada 2026 Dünya Kupası’nda da ikinci turun henüz ilk iki gü­nü tamamlanmıştı. Bu iki günde oynanan dört ma­çın ikisi seri penaltı atışlarıy­la sona erdi. Hatta Avrupa'nın iki ekol ülkesi Almanya ve Hollanda bu atışlar sonucunda Dünya Ku­pası’na veda etti.

Zaten son turnuvalarda seri pe­naltılar öyle önemli hale geldi ki eleme turlarındaki her beş ma­çın biri seri penaltılarla sona eri­yor. Bu oran 2014 ve 2018 dünya kupalarında dörtte bire yüksel­di. 2022'de ise 16 eleme turu ma­çının beşi penaltılarla sona erdi. 2026 dünya kupasında eleme tu­ru maçı sayısı 32. Bunun da kat­kısıyla seri penaltılarla sona ere­cek maç sayısının çok daha yük­sek olacağını tahmin edebiliriz.

Takımlar da elbette bunun bi­lincinde. Eskisi gibi penaltıların akıbetini tesadüflere ve kaleci­lerin form durumuna bırakmak yerine çok daha iyi hazırlık yapı­yorlar. Bu konuda uzmanlaşmış kişilere başvuruyor, rakip kale­cileri ve penaltıları inceliyorlar. Mesela Almanya karşısında iki penaltıyı kurtaran Paraguay ka­lecisi Orlando Gil maç sonunda ne kadar iyi hazırlandığını şu sözlerle anlattı zaten: “Elbette her oyuncu­yu ve penaltı kullanacak isimlerle ilgili her ayrıntıyı analiz ettik. Şü­kürler olsun ki iki penaltıyı kurta­rabildim.” Kısacası herkes birbiri­ni takip ediyor artık.

Yine de 120 dakikalık maçın yorgunluğu ve elenme ihtimali­nin getirdiği stres başarı yüzde­sini düşürüyor. Normal sürede atılan penaltıların yüzde 78’i gol olmasına rağmen seri penaltılar­da başarı oranı yüzde 68'de kalı­yor. Hatta 2018'de bu oran yüz­de 66’ya, 2022'deyse yüzde 63'e kadar düşmüştü. Bu sene ilk iki maçta seri penaltılardaki 22 atı­şın 10’u başarısız oldu. Sonraki maçlarda bu tablo değişebilir an­cak şimdilik başarı oranı sadece yüzde 54.

İlk örnek 1982’deydi

Aslında seri penaltı atışları er­ken dönemde benimsenmiş bir uygulama değildi. Seri penal­tı atışları uygulaması 1970'ten sonra kabul edildi. Ancak 1974 ve 1978 dünya kupalarında sadece üçüncülük maçlarında uygulan­ma ihtimali vardı. O maçlarda da buna gerek kalmamıştı. Bu sebep­le Dünya Kupası tarihinin ilk seri penaltı atışları için 1982 Dünya Kupası’nı beklemek gerekti.

İlk uygulama Federal Alman­ya ile Fransa arasındaki yarı final maçında yapıldı. Sevilla'da uzat­malar sonunda 3-3 biten maçın ardından iki takım oyuncuları ku­pa tarihinde ilk defa seri penaltı atışları için topun başına geçti. İlk penaltıyı kaçıran ülke Federal Al­manya olmasına rağmen beşinci ve altıncı penaltılarda başarısız Fransa elenmekten kurtulamadı. Bugün 50 yaşın üzerindeki tüm Fransızlar o maçı izledikleri ge­ceyi hâlâ hatırlar…

1986'dan itibarense seri penal­tı atışlarının sayısı arttı. Her ku­pada en az iki maçın seri penaltı­lara sona erdiğini gördük. Hatta 1994 ve 2006 dünya kupalarında şampiyon takımı seri penaltılar belirledi. Katar 2022'de ise seri penaltı atışlarıyla sona eren maç sayısı beşe çıktı. Bu bir rekordu. Bunların sonuncusu da uzatma sonunda 3-3 biten Arjantin ile Fransa arasındaki final maçıydı. Arjantin seri penaltılar sonucun­da üçüncü kez dünya şampiyonu olmayı başardı.

Zaten bu seri penaltıların bazı gelenek ülkeleri var: Mesela Al­manya, mesela Hırvatistan, me­sela Arjantin… Bu takımlar ge­nelde seri penaltılardan başarıy­la çıkar. Ya da çıkarlardı demem lazım çünkü 2026’da Almanya tarihinde ilk kez seri penaltılar­da kaybetti. Hem de henüz ikinci tur maçında… Alman futbolcular 1982'den bugüne kadar üst üste 14 penaltı atışını gole çevirmiş­ti. Pazartesi gecesi Paraguay kar­şısında altı penaltı atışının sade­ce üçünü fileye gönderebildiler. Böylece Almanya ve penaltıları efsanesi de tarihe gömülmüş ol­du… Arjantin’in seri penaltılar­daki tek yenilgisi 2006’da Alman­ya’ya karşıydı. Hırvatlar ise şim­dilik üçte üçle devam ediyor.

Düşük GSYİH’li ülkeler daha başarılı….

Peki seri penaltılardaki başarının ülkelerin ekonomik gelişmişliğiyle alakalı olduğunu söyleyebilir miyiz? Açıkçası pek böyle değil. 1982’den beri tüm penaltı serilerini inceledim ve ülkelerin kişi başı GSYİH rakamlarıyla kıyasladım. Ortaya çıkan sonuç ilginçti: 2026 öncesindeki 35 penaltı serisinin 11’ini düşük GSYİH’li ülke kazanmıştı. Hatta 1998’den bu yana düşük GSYİH’li ülkelerin milli takımları 24 serinin 20’sini önde bitirdi.

Mesela gelişmiş bir ekonomiye sahip gelir seviyesi yüksek Almanya bu kupaya kadar seri penaltılarda hep başarılıydı. Ancak bu Almanya’nın ekonomisinden ziyade futbol kültüründen ve sistematik hazırlığından kaynaklanıyordu.

Buna karşılık İngiltere, İtalya, Fransa gibi zengin ülkeler seri penaltı atışlarında genelde hayal kırıklığı yaşadılar. Fransa seri penaltılarla iki kez Dünya Kupası finali kaybetti. İngiltere 2018’a kadar seri penaltı satışlarında hep başarısız olmuştu. İtalya 1990, 1994 ve 1998'de üst üste üç kere seri penaltılarla elendi Dünya Kupası’ndan.

Buna karşılık orta gelirli ülke grubunda yer alan Arjantin ve Brezilya seri penaltılara her zaman daha başarılıydı. Arjantin’den zaten bahsetmiştik. Brezilya seri penaltılarla 1994 Dünya Kupası finalini kazandı. Keza yine küçük ekonomilere sahip Hırvatistan ve Fas son dönem seri penaltılarda en başarılı iki ülke olarak dikkat çekiyor. Fas 2026’da Hollanda karşısında bunu bir kez daha teyit etti…