Çıplak kral ve küresel körlük: Kazanırken kaybedenler

Ekonomist – Bankacı UĞUR GÜNDÜZ

İki büyük savaş atlatan ve mil­yonlarca insanın ölümünden ders alan bir dünya beklenir­ken, 80 yıl sonra, aynı şovenist ve il­kel emperyalizm söylemlerini kul­lanan birinin ABD başkanı olacağı ve uzak, yakın fark etmeden ülkele­re saldıracağı beklenmiyordu.

Trump İran’dan sonra sıranın Küba’da olduğunu söylüyor.

Artık nükleer savaş olmaz inan­cı da yara almaya başladı. Dünya adım adım felakete giderken İs­panya dışında “ Ne oluyoruz yahu” diyen bir ülke de yok. Kimse “Kral çıplak” diyemediği için küresel is­tikrar Trump’ın kişisel tavırları­nın oyuncağı haline geldi.

28 Şubat 2026'da başlayan ve şiddetle devam eden savaş, sade­ce Orta Doğu'yu değil, tüm küresel güç dengelerini derinden sarsıyor.

Savaşın sonuçları sahadaki jeoe­konomik ve jeostratejik gerçekler­le büyük ölçüde örtüşüyor.

Petrol ve gaz fiyatları beklendiği gibi rekor üstüne rekor kırıyor.

Örtüşmeyen konular da var! Sa­vaşın belirsizlik yaratacağı ve bu belirsizliğin güvenli liman altını arşa çıkaracağı bekleniyordu, tam tersi oldu!

Petrol fiyatlarındaki artışın elektrikli otomobil talebini artıra­rak, bir sanayi ürünü olan gümüş talebini artıracağı ve fiyatının yük­seleceği bekleniyordu, o da olmadı.

Belirsizliğin kralı altın ve prensi gümüş dip yapmaya başladı!

Şimdi de savaşın sona erme ihti­mali bu iki metanın yükselmesini sağlıyor!

Neden ters köşe?

Piyasalarda bazen mantık, jeo­politik gerçekliğin önüne geçer an­cak bu "mantıksızlık" aslında ken­di içinde çok sert bir finansal me­kanizmaya dayanır.

1 ‘Nakit kraldır’ fenomeni

28 Şubat’ta başlayan o bü­yük kırılmada, fon yöne­ticileri ve büyük oyuncular diğer pozisyonlarındaki zararlarını ka­patabilmek için ellerindeki altın başta olmak üzere en likit ve kâr­da oldukları varlıkları satmış ola­bilirler.

2 Güçlü dolar tuzağı

Trump’ın şovenist ve "Ön­ce Amerika" odaklı agre­sif politikaları, genellikle ABD do­larının diğer tüm para birimleri karşısında aşırı değerlenmesine yol açar. Altın ve gümüş dolarla fi­yatlandığı için, doların küresel bir hegemon olarak "tek sığınak" ha­line gelmesi, bu metaller üzerinde matematiksel bir baskı oluşturur. Savaşın yarattığı belirsizliğin al­tına yaraması gerekirken, doların yarattığı "fiyat baskısı" altını aşa­ğı çeker.

3 Gümüşün ‘sanayi’ kimliği ve resesyon korkusu

Gümüşün bir ayağı değerli metal ise diğer ayağı sanayi üretimidir. Tedarik zinciri çökmüş bir dünya­da kimse yeni bir otomobil ürete­mez veya satın alamaz. Gümüş, bu noktada bir "değer saklama ara­cı" değil, "ihtiyaç duyulmayan bir hammadde" muamelesi görür.

4 Beklentiyi satın al, gerçekleşeni sat (Piyasa psikolojisi)

Piyasalar belirsizliği sevmez ama beklenen bir felaketi çoktan fiyatlamış olabilir. Savaşın çıkma ihtimali aylar öncesinden konuşu­luyorsa, altın zirvesini savaş başla­madan yapmış olabilir. Çatışmala­rın arka planındaki niyetler her za­man tartışmaya açık olsa da ortaya çıkan fiili tablonun kazananları ve kaybedenleri yavaş yavaş netleş­tirdiği bir gerçek.

Enerji şoku ve Rusya'nın kazanci

Trump bence bir Putin hayranı. Ve onun açtığı yolda daha da fütur­suzca ilerlemeye kararlı gibi. Ben­ce, Putin’in Kırım ve Ukrayna sal­dırısı yeni yol haritasında onun rehberi. İran savaşının enerji fi­yatlarını artıracağı ve bundan Rus­ya’nın karlı çıkacağını öngörme­miş olamaz.

Asıl tehlike rakip olmaktan çıkıp ortak menfaatler konusunda an­laşmaları.

Hürmüz Boğazı'nın kapanma­sı ve tarafların enerji tesislerini karşılıklı olarak hedef alması, pet­rol ve doğalgaz fiyatlarında ani bir sıçrama yarattı. Bu durum en çok enerji ihracatçılarına yarıyor.

Rusya, Batı'nın mevcut yaptı­rımlarına rağmen küresel arzda oluşan bu devasa boşluk ve artan fiyatlar sayesinde ciddi bir eko­nomik avantaj elde ediyor. Küre­sel sanayi enerji maliyetleriyle bo­ğuşurken, Rusya'nın bu krizden finansal olarak kazançlı çıkması rasyonel bir piyasa gerçeği.

Çin'in çift yönlü sınavı

Çin "Ekonomik zarar/siyasi ce­saret" denklemi doğrultusunda ha­reket ediyor.

Ekonomik boyut: Çin, dünya­nın en büyük enerji ithalatçısı ko­numunda. İran gibi büyük üretici­lerin tedarik zincirinden kopması ve deniz ticaret rotalarının (Kızıl­deniz ve Hürmüz) felç olması, doğ­rudan Çin'in üretim maliyetlerini artırıyor ve ihracata dayalı ekono­misini zorluyor.

Siyasi boyut: ABD ve mütte­fiklerinin askeri varlıklarının, sa­vunma bütçelerinin ve istihbarat kapasitelerinin Orta Doğu'ya kay­ması, Pasifik'te Batı'nın caydırıcı­lığını seyreltiyor. ABD'nin mühim­mat stoklarının hızla eridiğine dair artan raporlar, Çin'in Tayvan ko­nusunda daha agresif bir siyasi öz­güven geliştirmesi için uygun bir zemin hazırlıyor. Ekonomik zara­rını Tayvan siyasi hamlesiyle ber­taraf etmeye çalışacaktır. Yani İran sonrası yeni konumuz Tayvan ola­cak gibi görünüyor.

Savaşın sürdürülebilirliği ve Batı'nın maliyeti

Savaşın çok uzun sürmeyece­ği yönündeki tahmin, kaynakların sürdürülebilirliği sorunuyla doğ­rudan bağdaşıyor. ABD ve Avrupa­lı müttefikleri için aynı anda hem Doğu Avrupa'yı desteklemek, hem Orta Doğu'daki operasyonları fi­nanse etmek, hem de Asya-Pasi­fik'te tetikte beklemek devasa bir lojistik ve ekonomik yük.

Artan enerji fiyatlarının Batı ekonomilerinde tetikleyeceği yeni enflasyon dalgaları ve askeri stok­lardaki tükenme, savaşın uzama­sının maliyetini Batı ülkeleri iç si­yasetinde de katlanılamaz hale ge­tirebilir.

Kısacası, hedeflenen ilk siyasi veya askeri sonuçlar ne olursa ol­sun, çatışmanın uzaması, küresel üreticiler (Çin) ve tüketiciler (Ba­tı) için yıpratıcı bir maliyet krizi­ne dönüşürken, Rusya gibi enerji tedarikçilerine stratejik bir nefes aldırıyor.

Kriz sadece enerjiyi değil, küre­sel ticareti ve Batı'nın askeri kapa­ kapa­sitesini derinden sarsıyor.

1. Küresel tedarik zinciri: "Çifte deniz ablukası" ve enerji dışı krizler

Kızıldeniz'deki mevcut istikrar­sızlığa, 28 Şubat itibarıyla Hürmüz Boğazı'nın da fiilen kapanması ek­lenince uluslararası dev denizcilik şirketleri (Maersk, Hapag-Lloyd, MSC vb.) Körfez operasyonları­nı askıya alıp rotalarını tamamen Ümit Burnu'na çevirmek zorunda kaldı. Bu durum tedarik zincirle­rinde eşi benzeri görülmemiş bir "çifte deniz ablukası" yarattı.

*Sıkışan filolar: Şu an itibarıyla yaklaşık 170 konteyner gemisinin Hürmüz Boğazı içinde mahsur kal­dığı ve Körfez limanlarında ope­rasyonların ciddi şekilde aksadığı raporlanıyor.

● Gıda ve gübre şoku: Krizin faturası sadece petrole kesilmi­yor. Küresel üre (gübre) ticareti­nin yaklaşık üçte biri Hürmüz'den geçiyor ve savaşın başından bu ya­na üre fiyatlarında yüzde 35'lik bir sıçrama yaşandı. Körfez ülkeleri­nin gıda ithalatının tehlikeye gir­mesi, gıda enflasyonunu tetikliyor.

● Alüminyum ve sanayi üre­timi: Körfez bölgesi küresel birin­cil alüminyum üretiminin yaklaşık yüzde 9'unu karşılıyor. Katar'daki Qatalum ve Bahreyn'deki Alba gi­bi dev tesisler, artan riskler ve ham madde sorunları nedeniyle "müc­bir sebep" (force majeure) ilan ede­rek operasyonlarını durdurma ka­rarı aldı. Bu durum, başını Çin'in çektiği küresel sanayi için ciddi bir üretim maliyeti anlamına geliyor.

2. Batı'nın mühimmat darbo­ğazı ve üretim krizi

Savaşın çok uzun süremeyeceği yönündeki tahminim, Batı'nın as­keri stok raporlarıyla birebir örtü­şüyor. ABD ve Avrupalı müttefikle­ri, Ukrayna savaşında zaten büyük ölçüde eriyen mühimmat stokla­rıyla bu yeni Orta Doğu krizine ya­kalandı.

● İlk 36 saatin ağır bilanço­su: Gelen son analizlere göre, ABD ve İsrail'in operasyonlarının sa­dece ilk 36 saatinde 3 binden fazla hassas güdümlü mühimmat ve ha­va savunma önleyicisi kullanıldı.

● Tüketim üretimi aşı­yor: Pentagon kaynaklı raporlar, ABD Donanması'nın ve müttefik­lerin mühimmat tüketim hızının, mevcut savunma sanayisi üretim kapasitesinin çok üzerinde olduğu konusunda uyarıyor. Patriot önle­yicileri veya top mermilerinin ye­rini doldurmak aylar alıyor.

● Ham madde ironisi: İşin en çarpıcı yanı, Batı'nın mühimmat üretimini hızlandırmak için ihtiyaç duyduğu kritik minerallerde ve sa­nayi tedarik zincirinde ağırlıklı ola­rak Çin'e bağımlı olması. Yani Çin'i dengelemeye çalışırken ona muhtaç oldukları bir paradoks yaşanıyor.

● ABD iç siyasetinde "stok" çatlağı: Mühimmat krizi ABD iç siyasetinde de ana gündem mad­desi oldu. Donald Trump yönetimi, ABD'nin mühimmat stoklarının Ukrayna'ya verilen destek yüzün­den "tükendiğini" ve mevcut yöne­timin cephanelikleri boşalttığını belirterek yüksek sesle eleştiriler­de bulunuyor.

Bu savaşın uzaması, tedarik hat­ları felç olan Çin sanayisi ile mü­himmat depoları boşalan Batı'nın askeri-ekonomik kompleksi için katlanılması çok zor bir maliyet fa­turası oluşturuyor.

Çin yaşadığı lojistik darboğaza rağmen Tayvan konusundaki stra­tejik özgüvenini sahada somutlaş­tırabilir.

Son olarak sık sık gündeme gelen kara savaşının, sınırlı bir operas­yon haricinde mümkün olmadığı­na inanıyorum. Bunun için aylar süren ağır kara bombardımanı, en az 100 bin asker ve tüm batı ülkele­rinin ikna olması gerekir.