Zayıflama iğneleri iklim krizine karşı gizli silahımız mı?

AYDİL DURGUN
aydil.durgun@dunya.com

‘Mucize kilo verme iğne­leri’ olarak nitelendi­rilen zayıflama ilaç­ları obeziteyle mücadelede son dönemin en etkili silahlarından. Ozempic ve Wegovy gibi marka­ların sattığı ilaçların etken mad­desi semaglutid. Dünyaca ünlü isimlerin bu ilaçla kilo verdiğini açıklamasının ardından kullanı­mı giderek arttı. Örneğin geçtiği­miz yılın sonunda ABD’de yakla­şık her sekiz yetişkinden birinin kullandığı bir ilaç haline geldi. İla­cı üreten şirketler servetine servet kattı. Yine ABD merkezli bir araş­tırmaya göre ilaç kullanıcılarının yüzde 63’ü restoran harcamala­rının azaldığını belirtiyor. Yüzde 32’si ise market harcamalarını azaltmış durumda. GLP-1 (glu­cagon-like peptide-1) adı verilen grupta yer alan bu ilaçlar adını vü­cudumuzda bulanan bir hormon­dan alıyor; yemek yedikten sonra salgılanıyor, insülin artışıyla kan şekerini düzenliyor, tokluk hissini artırıyor iştahı kapatıyor.

Etkisi dalga dalga yayılıyor

Zayıflama iğneleri için tekno­loji alanında yapay zekânın ya­rattığı etkinin ilaç sektöründe­ki karşılığı denebilir. Çünkü etkisi dalga dalga başka sektör­lere de yayılıyor. Ör­neğin moda endüst­risi. Küçülen beden­lere uyum sağlamak için bazı markalar büyük beden kolek­siyonlarını daraltma­ya başladı bile. Spor kıyafetlerine talep ise artmış durumda. İşin vit­rininde ise 2000’li yıllarda moda olan sıfır beden silüetle­rin geri gelmesinden endişe edi­liyor. İlacın kullananların hem iştahı azalıyor hem de beslenme ihtiyaçları değişiyor. Bu da fine dining restoranlardan zincirlere mekanların menülerini değiştiri­yor, porsiyonlar küçülüyor. Mar­ket raflarında gıda devlerinin bu ilacı kullananlara yönelik satışa sunduğu ürünler yer alıyor.

Rakamlar ne diyor?

GLP-1 ilaçlarının ilk bakışta ak­la gelmeyecek etkisi de tam bura­da devreye giriyor: İklim krizi. Bel­ki de onlarca yıllık iklim politika­larının yapamadığını başarıyor: Karbon ayak izi yüksek gıda tüke­timinden gönüllü olarak vazgeçen milyonlarca tüketici yaratıyor.

Gelin biraz rakamlarla konu­yu detaylandıralım. Cornell Üni­versitesi’nin hakemli araştırma­sına göre bu ilacı kullananların market alışverişleri yüzde 6 ila 8 azalmış durumda. KPMG rapo­runa göre ise kullanıcılar yakla­şık yüzde 21 daha az kalori tüke­tiyor. JPMorgan’ın tahminleri­ne göre çok yakın bir gelecekte, 2030 yılına gelindiğinde ABD’de gıda satışları 55 milyar dolarlık bir kayıp yaşayabilir. Bu tahmin bugün yaklaşık 10 milyon olan ilaç kullanıcısının 25 milyona yükseleceği beklentisine dayanı­yor. Goldman Sachs ise 2035 yı­lında gelindiğinde GLP1 kullanı­cı sayısının 70 milyonu bulabile­ceğini söylüyor.

Başka bir deyişle on milyonlarca insanın kalori tüketiminin ve mar­ket alışverişinin azalacağı bir dün­yadan söz ediyoruz.

Gıda yetiştirilmesinden işlen­mesine, saklanmasında nakliye­sine dağıtımında hazırlığına ve son aşamada atığa dönüşmesine kadar zincirin her halkasında se­ra gazı açığa çıkmasına neden olu­yor. Yine rakamlarla devam ede­lim; küresel çapta insan kaynaklı sera gazı emisyonlarının yaklaşık üçte birinin nedeni gıda. Gıdalar arasında ise et başı çekiyor. Hay­vansal ürünler tüm gıda kaynaklı emisyonların yarısından fazlası­nın müsebbibi. Uç bir örnek vere­lim dana eti baklagillerden yakla­şık 60 kat daha fazla karbon ayak izi bırakıyor.

Bu nedenle GLP-1 kullanıcıla­rının değişen beslenme alışkan­lıkları iklim kri­ziyle mücadelenin bir parçası oluyor. Üste­lik bu ilacı kullananlar ka­lori alımını her kategoride eşit şekilde azaltmıyor. Klinik veri­ler kırmızı et, aşırı işlenmiş gıda ve şekerli içecekler gibi en kar­bon yoğun gıdaların tüketimini azalttığını gösteriyor. Bir başka deyişle GLP-1 kullanıcıları bilim dünyasının neredeyse hem fikir olduğu ideal beslenme düzenine kayıyor. Bu beslenme düzeni üze­rinden yapılan modellemede ise gıda kaynaklı emisyonların yüz­de 22 ila 32 oranında düştüğü gö­rülüyor.

Kilit nokta tüketici davranışları

Gıda devlerinin GLP-1 kullanı­cılarının tercihlerine uygun daha küçük porsiyonlu, daha az işlenmiş şeker ve nişastalı ürünlere yönel­mesi de daha düşük emisyonlar de­mek. Üstelik azalan iştahlar sonu­cu daha az alışveriş yapılması da­ha az gıda atığı anlamına geliyor ki atıklar gıda sistemi içinde önemli emisyon kaynaklarından biri.

Elbette GLP-1 kullanımı bek­lendiği kadar artmayabilir ya da gıda sektörü bu yeni ortaya çı­kan beslenme düzenine tam an­lamıyla uyum sağlamaya çalışır­ken bol emisyonlu bir çözüm ge­liştirebilir. Bu senaryolar bir yana GLP-1’in tüketici davranışlarında yarattığı bu değişimin iklim üze­rindeki etkisinin yıllardır iklimle mücadele için zirvelerde bir ara­ya gelen dünya liderlerinden ya da bir türlü yerine getirilmeyen ik­lim vaatlerinden daha etkili oldu­ğu kuvvetle muhtemel.

Kardiyoloji Kongresi’nden bulgular

GLP-1 kullanımının çevresel etkilerini gösteren bir diğer araştırma Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin 2025 Kongresi’nde sunuldu. Kalp yetmezliği tedavisinde kullanılan hastalarda çevresel etkileri azalttığı ortaya kondu. Hastaların daha az hastane tedavisine ihtiyaç duyduğu görülürken kalori alımları da düştü. Bu da daha az sera gazı emisyonu ve tıbbi atık anlamına geliyor.

GLP-1 tedavisi gören hastalarda yıllık hasta başına yaklaşık9.45 kg CO2 eşdeğeri emisyon üretirken kullanmayanlarda bu miktar 9.70 kg olarak bildirildi. Tedaviye uygun milyonlarca kişiye uygulandığında, bulgular yıllık 2 milyar kilogram CO2 eşdeğeri azalma olabileceğini gösteriyor.

Son olarak en önemli hatırlatmayı da yapalım: Doktor kont­rolü olmadan kullanılması sağlığınızı tehdit eder!