Hürmüz için 60 günlük plan: ABD bugün duyurmayı hedefliyor

ABD, İran ve Umman’ın Hürmüz Boğazı’nı yeniden açacak geçici anlaşmada sona yaklaştığı öne sürüldü. 60 günlük plan gemilerin rotasını değiştirirken geçiş ücretini kaldırıyor; petrol piyasası ise olası duyuruyu fiyatlamaya başladı.

Hürmüz Boğazı’nda haftalardır süren diplomasi trafiğinde yeni bir aşamaya geçildi. Bölgesel kaynaklara göre Washington, deniz trafiğini geçici olarak düzenleyecek anlaşmanın 5 Ağustos Çarşamba günü açıklanmasını hedefliyor.

Gemiler için iki ayrı rota kurulacak

Müzakere edilen plana göre Hürmüz Boğazı’ndan Basra Körfezi’ne girecek gemiler, İran kara sularından geçen kuzey hattını kullanacak.

Körfez’den Umman Denizi’ne çıkacak gemiler ise Umman kara sularında bulunan güney hattından ilerleyecek. Güney hattındaki trafiğin İran ile koordinasyon içinde yürütülmesi planlanıyor.

Böylece karşı yönlerden gelen gemilerin aynı geçiş hattını kullanmasından kaynaklanan güvenlik risklerinin azaltılması amaçlanıyor.

Geçici düzenlemenin 60 gün boyunca uygulanması ve tarafların anlaşması halinde sürenin uzatılabilmesi öngörülüyor.

Geçiş ücreti 60 gün boyunca alınmayacak

Planın en önemli maddelerinden biri, geçici dönem boyunca gemilerden herhangi bir geçiş ücreti veya hizmet bedeli alınmaması.

İran’ın daha önce gemilerin güvenliğinin sağlanması ve deniz çevresinin korunması gerekçesiyle ücret talep edebileceği belirtilmişti. Washington ise uluslararası geçiş güzergâhında ücret alınmasına karşı çıkmıştı.

Yeni formülün, bu anlaşmazlığı 60 gün boyunca erteleyerek boğazdaki gemi trafiğinin yeniden başlamasını kolaylaştırması bekleniyor.

Ancak geçici dönemin ardından uygulanacak kalıcı düzenlemede ücret, denetim ve geçiş izni gibi konuların yeniden müzakere edilmesi gerekecek.

Mayınların temizlenmesi için 30 günlük takvim

Taslak plan, boğazın orta bölümündeki deniz mayınlarının 30 gün içinde temizlenmesini de içeriyor.

Mayın temizleme çalışmalarının tamamlanmasının ardından orta koridorun hem giriş hem de çıkış yapan gemiler tarafından kullanılması hedefleniyor.

Bu aşamadan sonra Umman ve İran’ın daha kalıcı bir deniz trafiği düzenlemesi üzerinde görüşmelere başlaması planlanıyor.

Mayın temizleme takviminin uygulanması, yalnızca petrol tankerleri açısından değil, konteyner gemileri ve sıvılaştırılmış doğal gaz taşıyan gemiler açısından da kritik önem taşıyor.

İran’daki onay süreci tamamlandı iddiası

Bölgesel kaynaklara dayandırılan bilgilere göre İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, geçici plana hafta sonunda prensipte onay verdi.

Ardından anlaşmanın İran’daki üst düzey siyasi ve güvenlik makamlarının onayına sunulduğu belirtildi. İran liderliğinin onay sürecini 4 Ağustos Salı günü tamamladığı öne sürüldü.

Buna karşılık Tahran yönetimi, kamuoyuna yaptığı açıklamalarda görüşmelerin doğrudan ABD ile değil, Umman ile yürütüldüğünü savunuyor.

ABD yönetiminin ise özel temsilciler ve bölgesel arabulucular üzerinden müzakere sürecine aktif biçimde katıldığı belirtiliyor.

Katar, Pakistan ve Suudi Arabistan’dan yetkililerin de taraflar arasındaki görüşmelere destek verdiği bildiriliyor.

Anlaşma ateşkes sürecini yeniden başlatabilir

Geçici Hürmüz anlaşmasının yalnızca gemi trafiğiyle sınırlı kalmaması bekleniyor.

Washington’ın hedefi, boğazın yeniden açılmasıyla birlikte ABD ve İran arasındaki ateşkes sürecini canlandırmak ve İran’ın nükleer programına ilişkin görüşmeleri yeniden başlatmak.

ABD Başkanı Donald Trump, diplomatik girişimlere zaman tanımak amacıyla İran’a yönelik yeni ve geniş çaplı saldırı planını hafta sonunda durdurmuştu.

Ancak görüşmelerin sonuçsuz kalması halinde askeri seçeneğin yeniden gündeme gelebileceği belirtiliyor.

Taraflar üç hafta önce de anlaşmaya yaklaşmış, ancak gemilere yönelik saldırıların yeniden başlaması üzerine süreç çökmüştü. Bu nedenle yeni planın uygulanıp uygulanmayacağı konusunda temkinli bir yaklaşım öne çıkıyor.

Petrol 80 doların altına geriledi

Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılabileceğine ilişkin beklenti, petrol fiyatlarında sert düşüşe yol açtı.

Brent petrolün ekim vadeli fiyatı bir önceki işlem gününü yüzde 5,3 düşüşle 79,36 dolardan tamamladı. Böylece petrol fiyatı temmuz ortasından bu yana ilk kez 80 doların altında kapanış yaptı.

Petrol piyasasında 5 Ağustos sabahında daha dengeli bir görünüm oluşurken yatırımcılar olası anlaşma duyurusunu ve gemi trafiğinin ne zaman başlayacağını izlemeye başladı.

Boğazın açılması, Körfez ülkelerinin dünya piyasalarına petrol ve doğal gaz sevkiyatını artırmasını sağlayabilir. Bu durum petrol fiyatları üzerindeki savaş kaynaklı risk primini azaltabilir.

Küresel enerji ticaretinin beşte biri bu hattan geçiyor

ABD Enerji Enformasyon İdaresinin verilerine göre Hürmüz Boğazı’ndan 2024 yılında günde yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol ürünü geçti.

Bu miktar, dünya genelindeki petrol ve sıvı yakıt tüketiminin yaklaşık yüzde 20’sine karşılık geliyor.

Küresel sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin de yaklaşık beşte biri, özellikle Katar’dan yapılan sevkiyatlar nedeniyle aynı güzergâhı kullanıyor.

Boğazdaki trafiğin normale dönmesi petrol ve doğal gaz fiyatlarının yanı sıra navlun ücretlerini, sigorta maliyetlerini, gübre fiyatlarını ve küresel enflasyonu da etkileyebilir.

En kritik soru kontrolün kimde olacağı

Geçici plan deniz trafiğinin yeniden başlamasını sağlayabilecek olsa da kalıcı çözüm açısından en zor konu Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrol olacak.

İran, kendi kara sularından geçen gemiler üzerinde daha güçlü denetim hakkı istiyor. ABD ise uluslararası geçiş yollarının herhangi bir ülkenin iznine veya kontrolüne bağlanmasına karşı çıkıyor.

Kuzey ve güney hatlarının İran ile Umman arasında paylaşılması, tarafların taleplerini geçici olarak dengeleyen bir formül olarak görülüyor.

Ancak anlaşmanın resmen açıklanması, mayın temizliğinin başlaması ve ilk ticari gemilerin belirlenen rotalardan güvenli biçimde geçmesi sürecin başarısını belirleyecek.