Fonunuz tasfiye edildi: Zararınızı vergiden düşebilir misiniz?

SPK, yedi portföy yönetim şirketine ait 131 yatırım fonu­nu tasfiyeye aldı. Bu hafta ve önümüzdeki haftalarda da bu konu bizi daha çok meşgul edeceğe benziyor.17 Eylül’de yayımlanan usul ve esaslara göre fon varlıkları en faz­la üç ay içinde nakde çevrilecek, elde edilen tutar yatırımcılara payları oranında ödenecek. Sa­yın Bakan “genele yayılmış bir risk yok” dedi; doğrudur, sistem açısından öyle olabilir. Ama fo­nu tasfiyeye giren yatırımcı açı­sından risk gayet somut ve ki­şisel. Bugüne kadar “para ne zaman ödenecek” ve “kimden tazminat istenir” soruları konu­şuldu. Vergi boyutunu ise henüz kimse sormadı.

Akla gelen sorular ve cevaplar

Sırayla bakalım.

1 Tasfiye ödemesi vergi ka­nunu karşısında bir “fona iade” midir; stopaj nasıl he­saplanacak?

Yatırım fonu katılma payla­rından elde edilen gelirler, Ge­lir Vergisi Kanunu’nun geçi­ci 67’nci maddesi kapsamında, ödemeyi yapan banka veya ara­cı kurum tarafından kaynağında stopaja tabi tutulur. Kanun bu vergilemeyi katılma payının “fo­na iadesi” olayına bağlar. Tasfi­yede yatırımcı payını kendi ira­desiyle iade etmiyor; fon kendi kendini kapatıyor. Ancak sonuç aynıdır: pay ortadan kalkıyor ve karşılığında bir bedel ödeni­yor. Bu nedenle tasfiye ödeme­sinin de fona iade gibi işlem gö­receğini, saklayıcı bankanın sto­paj matrahını “ödenen tutar eksi alış bedeli” olarak hesaplayaca­ğını düşünüyorum.

Burada iki pratik nokta var. Bi­rincisi, ödeme tek seferde değil, bankanın belirleyeceği dönem­lerde kısım kısım yapılacak. Her kısmi ödemede maliyetin nasıl eşleştirileceği (ilk giren ilk çıkar kuralı bu tabloya nasıl uygulana­cak) belirsiz; bir kısmi ödemede kâr, diğerinde zarar çıkması ihti­mali var. İkincisi, yatırımcıların büyük çoğunluğu alış bedelinin altında bir ödeme alacak; zararla çıkışta stopaj yok. Asıl mesele o zararın ne olacağı.

2 Zararla çıkan yatırımcı bu zararı başka kazançların­dan düşebilir mi, düşebilirse ne zamana kadar?

Geçici 67 sisteminde zarar mahsubu şu şartlarla mümkün: zarar, aynı takvim yılı içinde, ay­nı banka veya aracı kurum nez­dinde, “aynı tür” menkul kıy­metlerden elde edilen kazanç­lardan düşülebilir. Bu üç şartın her biri tasfiye mağduru için ay­rı bir tuzak barındırıyor:

Aynı yıl: Tasfiye üç ay sürecek; ödemelerin bir kısmı 2027’ye sarkarsa, zarar 2027’nin zara­rı olur. 2026’da başka fon veya hisse kazancı olan yatırımcı için mahsup fırsatı yıl sonuyla kapa­nır; kalan zarar sonraki yıla dev­retmez.

Aynı kurum: Fon paylarını A bankasından almış, hisse kazan­cını B aracı kurumunda elde et­mişseniz, banka kendiliğinden mahsup yapamaz. Bunun çözü­mü, izleyen yıl Mart ayında ve­rilecek “ihtiyari beyanname”dir: yıl içinde farklı kurumlarda olu­şan aynı tür kazanç ve zararlar bu beyannamede netleştirilir, fazla kesilen stopaj iade alınır.

Aynı tür: Geçici 67 uygulama­sında menkul kıymetler sınıf­lara ayrılıyor; yatırım fonu ka­tılma payları kural olarak kendi başına bir sınıf, hisse senedi yo­ğun fonlar ise hisse senetleriy­le aynı sınıfta değerlendiriliyor. Tasfiyeye giren fonun türü, zara­rın hangi kazançlardan düşüle­bileceğini belirleyecek. Serbest fon zararının hisse kazancından düşülüp düşülemeyeceği, bu yıl vergi idaresine çokça sorulacak.

Pratik tavsiyem şu: Tasfiye kapsamındaki yatırımcılar, bu­günden itibaren fon alış tarih­lerini, alış bedellerini ve aynı yıl içinde başka kurumlarda elde ettikleri menkul kıymet kazanç­larını bir dosyada toplasınlar. Mahsup imkanını araştırsınlar.

3 Şirket bilançosunda fon payı taşıyan kurumsal ya­tırımcının durumu farklı mı?

Şirketlerin fon payları için tablo daha karışık. 2023’te ya­pılan değişiklikle yatırım fonu katılma paylarından elde edi­len kazançlara ilişkin kurumlar vergisi istisnası, o tarihten son­ra alınan paylar için kaldırılmış­tı. Buna 5 Eylül’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı eklendi: kurumların para piyasası fonla­rından elde ettiği kazançlardaki %0 stopaj %10’a çıkarıldı. Yani kurumsal yatırımcı bir yandan stopaj yükü artarken, diğer yan­dan tasfiye zararıyla karşı kar­şıya.

Kurumlar için zarar mahsubu geçici 67’nin dar kalıbına bağlı değil; tasfiyeden doğan zarar ti­cari kazancın tespitinde dikkate alınır. Ancak iki noktaya dikkat edilmeli. Birincisi, dönem so­nu değerlemesi: fon payları he­nüz nakde dönmemişken 2026 bilançosunda hangi değerle yer alacak, değer düşüklüğü gider yazılabilecek mi, yoksa zarar an­cak fiilen ödeme alındığında mı kesinleşecek? İkincisi, geçici vergi: üçüncü dönem geçici ver­gi beyanı Kasım’da verilecek; o tarihte tasfiye tamamlanmamış olabilir. Zararı erken yazan şir­ket inceleme riski alır, geç ya­zan fazla vergi öder. Bu konuda GİB’in bir açıklama yapmasını beklemek makul olur; yapmaz­sa özelge talep edilmesini öne­ririm.

4 İleride bir tazminat alınır­sa onun vergisi ne olur?

Hukukçu meslektaşlarım ge­çen hafta yatırımcının kurucu ve yöneticiden tazminat isteye­bileceği halleri ayrıntılı yazdı. Bir gün tazminat alınırsa vergisi ne olur? Gerçek kişi için malvar­lığında meydana gelen bir eksil­menin telafisi, kural olarak gelir vergisinin yedi gelir unsurun­dan hiçbirine girmez; tazmina­tı vergilendirmek için özel hü­küm gerekir. Kurumlar için ise durum tersidir: alınan tazminat ticari kazanca dahil olur, ama za­ten daha önce gider yazılan zara­rı telafi ettiği için net vergi etkisi sıfıra yakındır.

Son söz

Tasfiye kararının vergi ka­nunlarında özel bir karşılığı yok; mevcut kurallar bu duruma uyarlanacak. Bu da yorum far­kı ve ihtilaf demek. Yatırımcı­ya tavsiyem: Belgeleri saklayın, yıl sonunu beklemeden mahsup imkânını hesaplatın, kurumsa­nız değerleme kararını mali mü­şavirinizle birlikte verin.

Mali İdarenin ilk etapta ve hızlıca aklımıza gelen ve gelebi­lecek konularda hızlıca açıkla­ma yapıp yol göstermesinde fay­da görüyoruz.