İhracat fiyatında hızlı artış, hacimde sert düşüş

Küresel gerilim ve je­opolitik riskler süre­cinin Türkiye’nin dış ticaretine olumsuz etkileri daha ABD-İran savaşı önce­sinde kendini gösterdi.

Türkiye İstatistik Kuru­mu’nun (TÜİK) açıkladı­ğı 2015=100 bazlı birim de­ğer (fiyat) endekslerinin ocak ayı verileri, dış ticaretin fi­yat-miktar dengesindeki ra­dikal değişimi ortaya koydu. İhracat birim değer (fiyat) en­deksi ocakta geçen yılın aynı ayına göre yüzde 13 artarken, miktar endeksinde yüzde 15,1 düşüş meydana geldi. Bu veri­ler, ocak ayında artan maliyet­lere bağlı olarak ihracat fiyat­larında yaşanan hızlı yükseliş ve daralan pazara bağlı olarak dış satım hacminde sert düşü­şü gösteriyor. Fiyattaki hızlı artış ve talepteki daralmanın, ihracat hacminde ciddi bir dü­şüşe yol açtığı dikkati çekiyor.

İthalatta ise ihracata göre daha az pahalanma ve Türki­ye’nin yapısal olarak ara malı, enerji, teknoloji ithalatına yük­sek bağımlılığı yüzünden mik­tar bazında da ihracata kıyas­la çok daha düşük bir daralma yaşandı. İthalatın birim değeri yıllık bazda yüzde 6,3 artarken, miktarında ise yüzde 5,8’le ih­racata göre çok daha düşük bir azalış yaşandı. Bu veriler, ocak­ta ithalatın ihracata göre hem daha az pahalandığını hem de ithalat hacmindeki daralma­nın ihracata kıyasla daha sınırlı kaldığını ortaya koydu.

Dış ticaret haddi 95,3

İhraç edilen ürünlerin orta­lama birim fiyatının, ithal mal­ların ortalama fiyatına oran­lanması ile bulunan dış tica­ret haddi, Ocak 2026 itibarıyla 95,3’le bir yıl önceki düzeyinin 5,7 puan üzerinde oluştu. Ocak 2025’te 89,6 düzeyinde bulu­nan, Şubat 2025’te 86,4’e dü­şen söz konusu had izleyen dö­nemdeki fiyat değişimlerine bağlı olarak yükselerek Tem­muz 2025 itibarıyla 95,3’e çık­mıştı. Dış ticaret haddi izleyen dönemde yeniden düşüşe geç­miş, ancak hep 90 değerinin üzerinde kalmış ve 2005 yılını 91,6 düzeyinden kapamıştı.

Dış ticaret haddi, ülkenin dış ticaretinde kârlılığı ve ül­keye net sermaye giriş-çıkışını da gösteriyor. Haddin 100 ol­ması, ihraç edilenle ithal edile­nin fiyat olarak dengelendiği­ni, 100’ün altında olması den­genin aleyhte olduğu, çok satıp pahalı alındığını; 100’den bü­yük olması ise haddin ülke le­hine olduğunu, daha az ihra­catla daha çok ithalat yapıla­bildiğini gösteriyor. Dış ticaret haddi 100’ün altında kaldığı sürece denge aleyhte kalıyor.

Had lehte mi?

Dış ticaret haddinde 95-100 arası, hala “çok sat-az al” dü­zeyi olsa da normal koşullar­da Türkiye gibi enerji ve tek­noloji ithalatına bağımlılığı yüksek gelişmekte olan ülke­ler için dış ticaret baskısının sınırlı olduğu, cari dengeyi tek başına bozmayan, kriz üret­meyen bir yapı olarak gerçek­çi aralık kabul ediliyor.

Buna göre dış ticaret haddi­nin ocak ayındaki yükselişle 95 düzeyini aşması ve referans değer olan 100’ü yakınsama­sı Türkiye’nin dış ticaretinde fiyat dengesine dair lehte bir gelişme. Ancak bu iyileşme ih­racat fiyatında ithalata kıyasla çok daha yüksek artışa karşılık hacimde çok daha sert daral­ma şeklinde kendini gösterdiği için sürdürülebilirlik sorusu­nu gündeme getiriyor.

Dış ticarete ilişkin fiyat ve miktar endeksleri, fiili savaş öncesi durumu yansıtıyor. Sa­vaşın fiilen 28 Şubat’ta başla­ması ile petrol ve küresel em­tia fiyatlarında yaşanan hız­lı yükselişler, sevk zincirinde ortaya çıkan zorluklar, küre­sel pazar durumu gibi geliş­melerin etkileri Türkiye’nin mart ayındaki dış ticaret faa­liyetlerine yansıyor ve izleyen dönemde açıklanacak veriler­de kendini gösterecek.

 En çok pahalanma gıdada

Ocak 2025-Ocak 2026 döneminde birim değer endeksi kapsamında sektör ve alt sektörlere bakıldığında, ihracatta (pastada düşük paya sahip sınıflama dışı ürünler hariç) en yüksek fiyat artışının yüzde 15,4’le gıda, içecek ve tütün ürünlerinde olduğu belirlendi. İhracatta; imalat sanayii ürünleri yüzde 14 birim değer artışı ile gıdayı izledi. Hammaddelerde de yüzde 20,5’le yüksek artış yaşanırken, yakıtlar yüzde 9,8 oranında ucuzladı.

İthalatta ise ocak itibarıyla en yüksek yıllık artış yüzde 9,3’le imalat sanayii ürünlerinde gerçekleşti. Gıda, içecek, tütün ürünleri ithalatı da yıllık bazda yüzde 7,3 pahalanırken, yakıtlarda yüzde 16,9 ucuzlama yaşandı. Hammadde ithalatının birim değeri ise geçen yılın ayına göre yüzde 2,1 oranında bir artış gösterdi.

Dış ticarette genel daralma

İhracat ve ithalata ilişkin mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış veriler de Türkiye’nin dış ticaretinde genel bir daralmaya işaret ediyor.

Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış seriye göre aralık ayında yüzde 164,4 olan ihracat miktar endeksi ocakta yüzde 5 azalarak 139,1’e düştü. Takvim etkilerinden arındırılmış seriye göre geçen yıl ocak ayında 139,3 olan ihracat miktar endeksi de yüzde 11,7 oranında azalarak bu yıl aynı ayda 122,9’ye geriledi.

Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış seriye göre ithalat miktar endeksi aralık ayındaki 130,6 düzeyinden, yüzde 3 düşüşle ocakta 126,7’ye indi. Takvim etkilerinden arındırılmış seride de ithalat miktar endeksi bir yıl önce 122 olan düzeyine göre yüzde 2,9 düşüşle azalarak 118,5 oldu.