Ömür uzuyor sağlıklı yaşanan süre artmıyor

Türkiye’de ömür uzar­ken, “sağlıklı yaşam” süresi artmak bir yana özellikle erkeklerde kısalıyor. Doğuşta beklenen yaşam sü­resi artmakla birlikte Avrupa Birliği (AB) ile aradaki aleyhte makas devam ederken, sağlıklı yaşam süresinde ise bu makas daha da açılıyor.

Türkiye İs­tatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı hayat tablosu veri­lerine göre Türkiye’de 2022- 2024 döneminde 78,1 yıl olan doğuşta beklenen yaşam süre­si 2023-2025 döneminde 78,5 yıla çıktı. Bu süre erkeklerde 75,5 yıldan 75,9 yıla, kadınlar­da 80,7 yıldan 81,1 yıla çıktı.

Genel olarak kadınlar erkek­lerden daha uzun süre yaşadığı için erkeklerle doğuşta bekle­nen yaşam süresi farkı 5,2 yıl olarak değişmedi. Yeni doğ­muş bir bireyin mevcut ölüm­lülük risklerine maruz kalma­sı durumunda yaşaması bekle­nen ortalama yıl sayısı olarak tanımlanan bu süre 2013-2015 döneminde toplamda 78,0 yıl seviyesinde bulunuyordu, bu­na göre on yılda yarım yıl uza­dı. Eurostat verilerine göre söz konusu süre AB ortalamasın­da ise aynı dönemde 80,6 yıl­dan 81,5 yıla yükseldi.

Kadınlar her yaş grubunda farkı koruyor

Türkiye’de 2023-2025 dö­nemi hayat tabloları sonuç­larına göre, çalışma çağının başlangıcı olan 15 yaşındaki kişilerin ortalama kalan ya­şam süresi 64,7 yıl oldu. Er­kekler için bu süre 62,1, ka­dınlarda 67,3 yıl olarak belir­lendi. Türkiye’de, 30 yaşında olan bir kişinin kalan yaşam süresi ortalama 50,3 yıl olur­ken, bu süre erkekler için 47,8, kadınlarda 52,7 yıl düzeyinde.

Bu yaş için kadın ve erkek ara­sındaki beklenen yaşam sü­resi farkı 4,9 yıl. Türkiye ge­nelinde, 50 yaşında olan bir kişinin kalan yaşam süresi or­talama 31,3 yıl; erkekler için 29 yıl, kadınlarda 33,4 yıl ol­du. 65 yaşında olan bir kişinin kalan yaşam süresi ortalama 18,4 yıl olarak hesaplandı. Bu süre erkekler için 16,7, kadın­larda 20 yıl. Buna göre 65 ya­şındaki kadınların erkek­lerden ortalama 3,3 yıl daha uzun yaşaması bekleniyor.

Eğitim düzeyi ile düz orantılı

Eğitim düzeyi yüksel­dikçe beklenen yaşam süresinin de uzadığı gö­rüldü. Her yaştaki bek­lenen yaşam süresi, dü­şük eğitime sahip ki­şiler arasında daha az olurken, artan eğitim düzeyi ile birlikte bek­lenen yaşam süresinin de arttığı dikkati çekti.

Eğitim düzeyine gö­re beklenen yaşam sü­resinin artması olgusu cinsiyet ayrımında da değişmiyor. Hem erkek hem de kadınlarda eğitim düzeyi yükseldikçe bekle­nen yaşam süresi artıyor. Ya­şı 30 olanlarda ortaöğretim altı eğitim seviyesi ile yükse­köğretim eğitim seviyelerinde beklenen yaşam süresi farkı erkekler için 5,1, kadınlar için 4,6 yıl olarak belirlendi.

“Sağlıklı yaşam süresi” 58 yıl

TÜİK verileri AB ile kıyaslamada demografik bir tezatlığı da ortaya koydu. Türkiye’de beklenen yaşam süresi uzarken, sağlıklı geçirilen ömrün yerinde saydığı görüldü. Kronik bir hastalık veya günlük hareket kabiliyetini kısıtlayacak bir engel olmadan geçirilen süreyi ifade eden ve 2014- 2015 döneminde Türkiye’de 57,8 olan “sağlıklı yaşam süresi”, güncel veriye göre 58 yıl. Bu sürenin kadınlarda 56,4 yıldan 56,9 yıla çıkarken, erkeklerde 59,2 yıldan 59,1 yıla gerilediği dikkati çekti.

Buna göre Türkiye’de erkekler hayatlarının kalan 16,8, kadınlar ise 24,2 yılını sağlık sorunları yaşayarak geçiriyor. Bu durum, kadınların iş gücüne katılımının önündeki biyolojik ve sosyal engelleri artırdığı gibi, ileri yaş bakım bütçesini de doğrudan etkiliyor. Aynı dönemde sağlıklı yaşam süresi 27 AB ülkesi ortalamasında ise 62,9 yıldan 65,2 yıla yükseldi. AB ortalamasında bu süre erkeklerde 62,4 yıldan 64,8 yıla, kadınlarda 63,3 yıldan 65,5 yıla çıktı.

AB, koruyucu sağlık hizmetleri, spor teşvikleri ve azalan tütün kullanımı sayesinde vatandaşının sadece ömrünü uzatmakla kalmayıp “dinç ve üretken” kalma süresini de 1,7 yıl artırmayı başarırken, bu sürenin Türkiye’de ise yerinde saydığı görülüyor. Sağlıklı yaşam süresinde AB ile aradaki fark erkeklerde 3,2 yıldan 5,7 yıla, kadınlarda 6,9 yıldan 8,6 yıla; toplamda 5 yıldan 7,2 yıla yükseldi. Türkiye’de ise sağlıklı yaşam süresinin 58 yaş sınırını aşamaması, sağlık bütçesinin hastalıkları önlemekten çok, kronikleşen hastalıkları tedaviye (ölümü geciktirmeye) harcandığının göstergesi.

“Hastaneye değil, sağlığa yatırım”

Türkiye’nin son on yılda şehir hastaneleri ve yoğun bakım altyapısıyla ömrü az da olsa uzatmayı (ölümü geciktirmeyi) başarırken; enflasyon, kalitesiz beslenme, yoğun stres, tütün kullanımı ve koruyucu temel sağlık hizmetlerinin yetersizliği nedeniyle insanları “sağlıklı tutmayı” başaramadığı görülüyor. Bu yapısal başarısızlık, kamu maliyesine fatura olarak dönüyor. Bunun başında sosyal güvenlik sistemine baskı geliyor.

Vatandaşın sağlığı henüz 58 yaşında bozulduğu için, devlet hayatın son 20 yılını pahalı kronik ilaç tedavileri, ameliyatlar ve hastane harcamalarıyla finanse etmek zorunda kalıyor. Ömür uzarken sağlıklı üretkenliğin 58’de bitmesi, iş gücü piyasasının verimliliğini düşürüyor. Sosyal güvenlikte aktif/pasif oranının 1,62’ye düştüğü Erken emekli olan kişilerin 58 yaşından sonra üretim ekonomisine esnek istihdamla (danışmanlık, mentorluk) katkı sunma potansiyeli de bu sağlık tablosuyla zayıflıyor.

Uzmanlara göre, TÜİK’in açıkladığı Hayat Tabloları verilerini, ekonomik beka açısından bir uyarı niteliğinde. Türkiye’nin, sağlıklı yaşam süresini yukarı taşıyamazsa, bütçeden SGK’ya aktarılan milyarlarca liralık transfer yükünün izleyen yıllarda da artmaya devam edeceği ve bu yükün dönüp dolaşıp vatandaşa ek vergi olarak yansıyacağı vurgulanıyor. Çözüm olarak, hastalıkları ortaya çıktıktan sonra tedavi eden bütçe modelinden, hastalıkları daha başlamadan önleyen “proaktif sağlık ekonomisine” acilen geçilmesi öneriliyor.