İç piyasa dondu, tek çare dış pazar

Türk reel sektörü küre­sel jeopolitik risklerin yarattığı maliyet ve ya­tırım baskısını hissederken, ayakta kalma stratejisini iç pi­yasadan çok küresel pazarlar­daki sipariş artışlarına bağla­mış durumda.

Merkez Bankası’nın imalat sanayiinde faaliyet gösteren 1.985 iş yerinde gerçekleştir­diği İktisadi Yönelim Anketi sonuçlarına göre mevsimsel­likten arındırılmamış Reel Ke­sim Güven Endeksi temmuzda önceki aya göre 1,3 puan aza­larak 102,2’ye, mevsimsellik­ten arındırılmış endeks ise 0,8 puan düşüşle 101,2’ye gerile­di. Anket sorularına ait yayıl­ma endeksleri incelendiğinde, gelecek üç ayda ihracat sipariş miktarı, üretim hacmi ve top­lam istihdam ile mevcut ma­mul mal stokuna ilişkin de­ğerlendirmeler endeksi artış yönünde etkilerken, sabit ser­maye yatırım harcaması, mev­cut toplam sipariş miktarı, son üç aydaki toplam sipariş mik­tarı ve genel gidişata ilişkin değerlendirmelerin azalış yö­nünde etkilediği görüldü.

İçinde bulunduğu sanayi dalındaki genel gidişat konu­sunda, bir önceki aya kıyas­la daha kötümser olduğunu belirtenler lehine olan seyir temmuzda güçlendi. Son üç aya yönelik değerlendirme­lerde ise üretim hacmi ve ih­racat sipariş miktarında ar­tış ve iç piyasa sipariş mik­tarında ise azalış bildirenler lehine seyir güçlendi. Mevcut toplam siparişlerin mevsim normallerinin altında olduğu yönündeki değerlendirmeler önceki aya göre arttı. Mevcut mamul mal stokları seviye­sinin mevsim normallerinin üzerinde olduğunu bildiren­ler lehine olan seyrin ise zayıf­ladığı görüldü.

İhracatta canlanma, yatırımda kısıntı

Gelecek üç aya yönelik de­ğerlendirmelerde, üretim hacmi ve ihracat sipariş mik­tarında artış bekleyenler le­hine olan seyir hazirana gö­re güçlendi, iç piyasa sipariş miktarında artış bekleyenler lehine seyir ise zayıfladı. Ge­lecek üç aydaki istihdama iliş­kin artış yönlü beklentilerin bir önceki aya göre güçlendiği görüldü. İhracat siparişlerin­deki artış beklentisi, yüksek kur baskısına rağmen iç pa­zardaki sert daralma nedeniy­le dış pazara yönelme zorun­luluğu ve küresel sipariş dön­gülerinden kaynaklanıyor. Sanayiciler, iç talepteki dü­şüşle biriken stokları eritmek ve fabrikaları açık tutmak için dış pazarlara yönelerek istih­damı korumayı hedefliyor.

Gelecek on iki aydaki sabit sermaye yatırım harcamasına ilişkin artış yönlü beklentile­rin ise önceki aya göre zayıfla­dığı belirlendi. Yatırım harca­ması beklentisinin zayıflama­sı küresel konjonktürle ilişkili bulunuyor. Dünya Bankası ve OECD, Orta Doğu'daki çatış­maların derinleşmesi nede­niyle küresel büyüme tahmin­lerini düşürdü.

Maliyet ve enflasyon beklentisinde gerileme

Artan jeopolitik riskler, enerji güvenliği endişeleri ve emtia piyasalarındaki oynak­lık, küresel çapta sermaye­nin risk iştahını azalttı. Tür­kiye’deki üreticilerin uzun va­deli yatırım kararlarını (sabit sermaye) ertelemesi, bu küre­sel “bekle-gör” politikası ve ar­tan borçlanma maliyetleri ile birebir örtüşüyor.

Ortalama birim maliyetler­de, son üç ayda artış olduğunu bildirenler ile gelecek üç ay­da artış olacağını bekleyenler lehine olan seyrin hazirana göre zayıfladığı görüldü. Ge­lecek üç aydaki satış fiyatına ilişkin artış yönlü beklentile­rin de zayıfladığı gözlendi. Ge­lecek on iki aylık dönem sonu itibarıyla yıllık ÜFE beklenti­si bir önceki aya göre 0,2 puan azalarak yüzde 31,3 seviyesin­de gerçekleşti.

Küresel büyü­me tahminlerinin aşağı yönlü revize edilmesi, küresel emtia ve hammadde talebinde gevşe­me beklentisi yaratmıştı. Tür­kiye’deki üreticilerin maliyet baskısının hafifleyeceğini ön­görmesi, küresel talep daral­masının getirdiği hammadde fiyatlarındaki stabilizasyon beklentisinden kaynaklanıyor.

Sanayide “marj sıkışması”

Temmuz ayında ankete katılan işyerlerinin yüzde 56,9’u üretimlerini kısıtlayan faktör bulunmadığını belirtirken, yüzde 12,7’si talep yetersizliğinin üretimlerini kısıtlayan en önemli faktör olduğunu belirtti. Bu faktörü sırasıyla mali imkansızlıklar, hammadde-ekipman yetersizliği, işgücü yetersizliği ve diğer faktörler izledi. Merkez Bankası’nın altı aydır politika faizini yüzde 37 seviyesinde tutarak uyguladığı sıkı para politikası, iç talebi bilinçli olarak baskılıyor.

Ancak küresel ölçekte de enerji şokları nedeniyle dezenflasyon sürecinin duraklaması, merkez bankalarının faizleri uzun süre yüksek tutmasına yol açıyor. Bu durum hem içeride hem dışarıda talep yetersizliği yaratarak sanayiciyi, bir işletmenin maliyetlerinin artarken, bu artışı ürünün satış fiyatına yansıtamaması sonucu kâr marjının daralması durumu olan “marj sıkışması”na zorluyor.

Kapasite kullanımı geriledi

Firmaların İktisadi Yönelim Anketi’ne verdiği yanıtlardan elde edilen toplu sonuçlara göre imalat sanayi genelinde mevsimsel etkilerden arındırılmamış kapasite kullanım oranı temmuzda önceki aya göre 0,6 puan azalarak yüzde 73,9, mevsimsel etkilerden arındırılmış kapasite kullanım oranı ise 0,5 puan düşerek yüzde 73,8 seviyesine indi. Mal grupları bazında temmuzda kapasite kullanımı en hızlı düşen yatırım malları oldu. Bu grupta kapasite kullanımı önceki aya göre 2,2 puan düşerek yüzde 71,2’ye indi. Tüketim mallarında ise söz konusu oran 0,4 puan düşüşle 71,4 oldu.

Bu kapsamda dayanıklı tüketim mallarında 0,8 puan düşüşle yüzde 67,1’e inen kapasite kullanım oranı, dayanıksız tüketimde de 0,3 puan düşüşle 72,3 seviyesinde oluştu. Kapasite kullanımı gıda ve içecek sektöründe 0,5 puan düşüşle yüzde 72, ara malları grubunda ise yüzde 0,1 düşüşle yüzde 74,9 oldu. Alt sektörlere göre temmuzda kapasite kullanımı en fazla düşen motorlu kara taşıtları oldu. Sektörün kapasite kullanımı önceki aya göre 5,9 puan düşerek yüzde 68,5’e indi. Düşüşte bu sektörü 1,5 puanla bilgisayar, 1 puanla diğer ulaşım araçları ve deri, 0,8 puanla gıda izledi.

Temmuzda en yüksek kapasite kullanımı gerçekleşen alt sektörler yüzde 84,6 ile ağaç, yüzde 83,9’la kâğıt ve yüzde 83,8’le tütün; en düşük kapasite ile üretim yapan sektör ise yüzde 58,7 ile deri olurken, onu yüzde 68,5 oranı ile başka yerde sınıflandırılmamış makine ve ekipman ve motorlu taşıtlar izledi.