Savaş, cari açığın ateşini harladı
ABD/İsrail’in İran’a açtığı ve mart ayı boyunca tüm şiddetiyle süren savaş Türkiye’nin zaten öncesinde büyüme trendine girmiş olan cari işlemler açığını sıçrattı. Martta aylık 10 milyar dolara yaklaşan cari açık yanında yüklü sermaye çıkışları resmi rezervleri bir ayda 43,4 miyar dolar eritti.
Merkez Bankası’nın açıkladığı verilere göre sıcak savaşın damgasını vurduğu ve özellikle petrol fiyatlarındaki ani hızlı yükselişle küresel ekonomide tüm dengelerin alt üst olduğu mart ayında Türkiye’nin cari işlemler açığı 9 milyar 672 milyon dolarla geçen yılın aynı ayındakinin yaklaşık bir kat üzerine çıktı.
Artan jeopolitik gerilime paralel olumsuz etkilerin yoğun hissedildiği aralık-şubat döneminde üç ay üst üste 7 milyar doların üzerinde seyreden cari açıkta büyüme eğilimi martta daha da ivme kazandı. 28 Şubat’ta fiilen başlayan sıcak savaşın cari açığa etkisi mart verisinde net biçimde görüldü ve aylık bazda son 38 ayın en yüksek cari açığının verildi. Böylece ocak-mart dönemi kümülatif cari açığı geçen yılın aynı dönemin göre yüzde 67,6 artışla 23 milyar 696 milyon dolar oldu, mart sonu itibarıyla yıllık cari açık da yüzde 127,2 büyüyerek 39 milyar 724 milyon dolarla son 23 ayın zirvesine ulaştı.
Cari açığı büyüten ana faktör olan dış ticarette tablo, petrolün etkisiyle martta daha da bozuldu. Ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret verilerine göre aylık ihracat 21 milyar 694 milyon dolarla geçen yılın aynı ayındakinin yüzde 7,4 altında kalırken, ithalat yüzde 10,4 artışla 31 milyar 209 milyon dolar oldu ve 9 milyar 515 milyon dolarla geçen yıla göre yüzde 96,1 daha büyük bir dış ticaret açığı verildi.
Uluslararası taşımacılık, turizm, dış müteahhitlik gibi faaliyetleri kapsayan hizmetler alanında kaydedilen aylık net 2 milyar 592 milyon dolarlık giriş geçen yılın aynı ayındakinin yüzde 3,4 altında kaldı ve bunun dış ticaret açığını kompanse oranı geriledi. Karşılıklı yatırımlardaki gelir-giderler ile faiz gelir-giderini kapsayan “birincil gelir dengesi” aylık net 2 milyar 503 milyon, karşılıksız transferlerle ilgili ikincil gelir dengesi de 246 milyon dolar açık verdi.
Enerji hariç açık da yüksek
Petrol fiyatlarında marttaki ani yükseliş cari dengedeki bozulmayı artırırken, enerji hariç cari dengede de aylık bazda 5 milyar 489 milyon dolarla yüksek tutarda bir açık verildi. Bunun Merkez Bankası ödemeler dengesi veri setinin kapsadığı Ocak 2013’ten bu yana olan dönemin bu bazdaki en yüksek aylık açığı olduğu belirlendi. Enerji hariç dengede bu yıl ilk çeyrekte verilen toplam açık 11 milyar 247 milyon dolara ulaştı. Yıllıklandırılmış verilere göre son bir yılın toplamında ise enerji hariç dengede hala 5 milyar 794 milyon dolarlık fazla bulunuyor. Ancak geçen yılın mart sonu itibarıyla önceki on iki ayın toplamında söz konusu fazla 32 milyar 468 milyon dolardı.
Enerjinin yanı sıra altın da hariç tutularak hesaplanan cari işlemler dengesinde de mart ayında 3 milyar 886 milyon dolar açık oluştu. Nisan 2025’teki 2,5 milyar dolarlık açıktan sonra, kasım sonuna kadar fazla veren, aralıktan itibaren yeniden açık vermeye başlayan altın ve enerji hariç dengede de martta ise tüm zamanların en yüksek aylık açığı verilmiş oldu. Bu bazda ilk üç aydaki toplam açık 6 milyar 327 milyon dolara ulaştı. Yıllık bazda ise enerji ve altın hariç dengede Mart 2025’te 47 milyar 376 milyon dolar olan fazla, bu yıl aynı ayda 26 milyar 700 milyon dolara indi.
Rezervde bir ayda 43,4 milyar dolar erime
Finansman tarafında ise cari açığın doğrudan yatırımlar ve portföy yatırımlarındaki çıkışların yanı sıra kredi ve mevduatları kapsayan diğer yatırımlarda da net çıkış yaşandığı için kırılganlık artarken, bu durum rekor düzeyde rezerv kullanımını beraberinde getirdi.
Martta yurt içi yerleşikler yurt dışında 1 milyar 227 milyon dolar çıkarırken, yurt dışı yerleşiklerin Türkiye’ye getirdiği tutar 1 milyar 15 milyon dolarla bunun altında kaldı. Böylece doğrudan yatırımlarının netinde 212 milyon dolar bir çıkış yaşandı.
Portföy yatırımlarında yerliler yurt dışında alım için 3 milyar 351 milyon dolar çıkarırken, yabancı satışları ile de Türkiye’den 11 milyar 449 milyon dolarlık çıkış yaşandı. Böylece portföy yatırımları martta toplam 14 milyar 800 milyon dolar tutarında net çıkış kaydetti. Yurt dışı yerleşiklerin hisse senedinde 1 milyar 79 milyon ve DİBS’te 6 milyar 399 milyon dolar net satış yaptığı görüldü. Yurt dışındaki tahvil ihraçlarında; yurt dışı yerleşikler diğer sektörler ihraçlarında 870 milyon dolar net alışa karşılık, banka ihraçlarında 897 milyon ve genel hükümet ihraçlarında 1 milyar 213 milyon dolar net satış yaptı.
Yurt dışı krediler, ticari krediler ve yabancıların Türkiye’deki mevduat ve efektiflerini kapsayan “diğer yatırımlar” kaleminde de bir ayda 11 milyar 729 milyon dolarlık net çıkış yaşandı. Bu gelişmelerle üç ana koldan toplam net döviz çıkışı 26 milyar 741 milyon olurken, 9 milyar 672 milyon dolarlık cari açık ve net hata noksan kalemindeki 6 milyar 996 milyon dolarlık sistem dışına çıkışla birlikte bir ayda 43 milyar 420 milyon dolara ulaşan finansman ihtiyacı, bu tutardaki rezerv kullanımı ile karşılandı.
Yıllık açık 40 milyar dolara dayandı
Yıllıklandırılmış verilere göre son bir yılın toplamında ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığı 77 milyar 845 milyon dolar oldu. Son bir yılda hizmetler alanında 63 milyar 84 milyon dolar net giriş kaydedilirken, birincil gelir dengesinde 23 milyar 818 milyon, ikincil gelir dengesinde ise 1 milyar 145 milyon dolar net çıkış yaşandı. Bu gelişmelerle son bir yılda verilen cari işlemler açığı 39 milyar 724 milyon dolara ulaştı.
Yıllık cari açığın finansmanına net doğrudan yatırımlardaki 2 milyar 103 milyon dolarlık giriş pozitif katkı verirken, net portföy yatırımlarında ise 3 milyar 303 milyon dolar çıkış yaşandı. Yıllık bazda cari açık ağırlıkla kamu ve özel sektörün kullandığı dış krediler ve ticari krediler yoluyla finanse edildi. Bu dönemde dışarıdan net 38 milyar 611 milyon dolar kredi ve net 3 milyar 28 milyon dolar ticari kredi kullanıldı. Buna karşılık yabancıların efektif ve mevduatlarında net 19 milyar 715 milyon dolar azalış yaşandı. Böylece “diğer yatırımlar” alanındaki net katkı 21 milyar 949 milyon dolar oldu.
Net hata ve noksan kaleminde son bir yılda 33 milyar 275 milyon dolarlık kaynağı belirsiz çıkış yaşanırken, döviz rezervlerindeki erime 52 milyar 486 milyon dolara ulaştı.
