Türk iş dünyası için yapay zekâda önemli eşik

Yapay zekâ tartışmaları uzun süre hız, ve­rimlilik ve otomasyon ekseninde yürüdü. Artık yeni bir eşikteyiz.

Yapay zekâ ne kadar güvenilir, ne kadar denetlenebiliyor ve hangi kurumsal so­rumluluk rejimi içinde kullanılmakta?

Önümüzdeki dönem daha çok güven ürete­bilen, hesap verebilen ve uluslararası pazarda çalışabilirliği ispatlanabilen bir yapay zekâ kapasitesi kurmak gerekiyor.

Avrupa Birliği bu gerçeği erkenden gör­dü. AI Act ile yapay zekâyı yalnızca inovas­yon başlığı altında değil, kamu güveni, temel haklar ve pazar düzeni başlıkları altında ele alan bağlayıcı bir çerçeve kurdu. AB AI Act 1 Ağustos 2024’te yürürlüğe girdi. Yasaklı uy­gulamalar ve yapay zekâ okuryazarlığı yü­kümlülükleri 2 Şubat 2025’te, yönetişim ku­ralları ile genel amaçlı model yükümlülükleri 2 Ağustos 2025’te uygulanmaya başladı. Dü­zenlemenin genel uygulanabilirlik eşiği ise 2 Ağustos 2026. Düzenlenmiş ürünlere gömü­lü bazı yüksek riskli sistemler için geçiş ise 2 Ağustos 2027. Yani Avrupa artık kural koyu­yor, denetliyor ve pazar disiplinine bağlıyor.

Avrupa’ya ihracat yapan, ürün veya hizmet sağlayan Türk şirketleri hazırlanmalı

Avrupa Komisyonu’nun açık çerçevesine göre düzenleme, AB içinde veya dışında olup AB pazarına yapay zekâ sistemi ya da genel amaçlı model sunan, sistemi AB’de kullanan veya AB’deki kişileri etkileyen aktörleri ve iş dünyasını da kapsıyor. Bu da Türkiye açısın­dan konuyu teorik bir mevzuat başlığı olmak­tan çıkarıyor. Avrupa’ya ihracat yaparak ürün satan, hizmet veren, dijital çözümler gelişti­rip sunan ya da karar destek sistemlerini AB bağlantılı süreçlerde kullanan Türk şirketleri için yapay zekâ uyumu artık yalnızca hukuk meselesi değil; pazar erişimi, müşteri güveni ve itibar yönetimi meselesidir.

AI Act’in yüksek riskli kullanım alanları; biyometri, kritik altyapılar, eğitim, istihdam, krediye ve temel hizmetlere erişim, kolluk, göç ve adalet gibi son derece hassas başlıkla­ra uzanıyor. Yani yapay zekâ artık işe alım ka­rarını etkileyen, kredi skorunu şekillendiren, öğrencinin geleceğine dokunan, altyapı gü­venliğine temas eden bir karar katmanı hali­ne geliyor. Bu yüzden veri kalitesi, teknik do­kümantasyon, insan denetimi, şeffaflık, siber dayanıklılık ve uygunluk değerlendirmesi ye­ni dönemin rekabet altyapısı olacak.

Yapay zeka kanun teklifi ne zaman yürürlüğe girecek?

Türkiye’de 24 Haziran 2024 tarihli Yapay Zeka Kanun Teklifi hâlen TBMM komisyon sürecinde. Teklif metninde yüksek riskli sis­temler için kayıt ve uygunluk değerlendirme­si yaklaşımı ile yasaklı uygulamalar için ce­zalar öngörülmekte. Öte yandan TBMM Ya­pay Zekâ Araştırma Komisyonu’nun 31 Mart 2026 tarihli raporu, insan kaynağından veri altyapısına, etik ilkelerden kamu-özel sektör koordinasyonuna kadar daha bütüncül bir yol haritası ortaya koyuyor. Rapor; “yasaklayıcı” değil, düzenleyici ve dengeleyici bir çerçeve içeriyor.

Dolayısıyla, çalışmalar ve regülasyon ha­zırlıkları somutlaşmış durumda. Ancak süre­ci hızlandırmak gerekiyor.

Kendi yapay zekâ güven mimarimizi bir an önce kurmalıyız.

İş dünyasının ise bekleme lüksü yok. Özel­likle AB ile çalışan şirketlerin uyum mimari­sini bir an önce kurması gerekiyor.

Önümüzdeki dönem, büyük model yarışı değil, güven mimarisi yarışı olacak. Türkiye bu yarışta yalnızca uyum sağlayan değil, ken­di standartlarını üretebilen bir ülke olmalı.

Bunun için atılması gereken önemli adım­lar;

* Yüksek riskli kullanım alanlarının net ta­nımlanması

* Veri yönetişimi ve kalite standartlarının kurulması

* İnsan denetiminin kurumsallaştırılması

* Kontrollü test ortamlarının oluşturulma­sı

* Kamu-özel sektör-üniversite koordinas­yonunun güçlendirilmesi

Yapay zekâ ancak böyle bir mimari için­de milli kapasiteye dönüşür; aksi halde ithal teknoloji, parçalı mevzuat ve dağınık uygula­ma üretmeye devam edecek.

Dolayısıyla yapay zekâyı sıradan bir tekno­loji başlığından çıkarıp, milli rekabet ve diji­tal egemenlik meselesi hâline getirmeliyiz. Çünkü yeni dönemde kazananlar yalnızca teknoloji geliştirenler değil, güven standardı kurabilenler olacaktır.