İklim krizinin yeni yüzü: Risk ekonomisi

Türkiye'de ve Avrupa'daki yangınları yaz aylarında karşılaştığımız üzücü görüntüler olarak değerlendirmek doğru değil. Bu yangınlar, yeni bir ekonomik düzenin habercisi. İklim krizinin etkileri çevre sayfalarının konusu olmaktan çıktı; yatırım kararlarını, ticaret politikalarını ve uluslararası rekabeti yeniden şekillendiriyor.

Avrupa bir kez daha alevlerle mücadele ediyor. Fransa'nın güneybatısında, İspanya'nın fark­lı bölgelerinde ve Akdeniz havza­sının birçok noktasında çıkan or­man yangınları nedeniyle binler­ce kişi tahliye edilirken, ulaşım ağları aksıyor, tarımsal üretim za­rar görüyor ve turizm sezonunun en yoğun döneminde ekonomik faaliyetler ciddi biçimde etkile­niyor.

Bu tabloyu artık "olağanüs­tü" olarak tanımlamak ise giderek zorlaşıyor. Çünkü iklim krizinin en dikkat çekici sonucu, afetlerin büyüklüğünden çok, tekrar etme sıklığının artması. Bir zamanlar istisna olarak görülen olaylar, ar­tık ekonomik ve toplumsal hayatın planlama parametrelerinden biri hâline geliyor.

Yaşananları bir çevre haberi ola­rak değerlendirmek, aslında bü­yük resmi gözden kaçırmak an­lamına geliyor. Değişen, doğanın davranışı kadar ekonominin işle­yişi. Daha doğrusu, ekonomik ka­rarların üzerine kurulduğu risk anlayışı.

Uzun yıllar boyunca iş­letmeler yatırım kararlarını iş gü­cü maliyetine, enerji fiyatlarına, lojistik avantajlara ya da pazara yakınlığa göre şekillendirdi. Dev­letler de rekabet güçlerini büyük ölçüde bu değişkenler üzerinden inşa etti. Oysa bugün bunların ya­nına sessiz ama belirleyici yeni bir değişken eklendi: İklim riski.

Bu yeni dönemde bir fabrika­nın nerede kurulacağı sorusu ver­gi avantajıyla cevaplanmıyor. O bölgenin su kaynaklarının gelece­ği, aşırı sıcaklıkların üretimi nasıl etkileyeceği, yangın veya kuraklık nedeniyle tedarik zincirinin ke­sintiye uğrama ihtimali artık yatı­rım kararlarının ayrılmaz bir par­çası hâline geliyor. Başka bir ifa­deyle, iklim değişikliği çevresel bir sorun olmanın çok ötesinde; ser­mayenin yönünü değiştiren eko­nomik bir değişken olarak kar­şımıza çıkıyor. Bu nedenle iklim verileri artık meteoroloji raporla­rının yanı sıra yatırım komiteleri­nin, yönetim kurullarının ve stra­teji toplantılarının da gündeminde yer alıyor.

Yeni rekabet, riski yönetebilme kapasitesinde yaşanacak

İş dünyasında son yıllarda sık­ça kullanılan "dirençlilik" kavramı tam da bu dönüşümün sonucu ola­rak öne çıkıyor. Eskiden kurumla­rın dayanıklılığı daha çok finansal krizler veya jeopolitik gelişmeler üzerinden tartışılırdı. Bugün ise aynı kurumların sıcak hava dal­galarına, su stresine, enerji kesin­tilerine ve doğal afetlere karşı ne kadar hazırlıklı olduğu da rekabet güçlerinin önemli göstergelerin­den biri olarak değerlendiriliyor.

Aslında bu dönüşüm finans dün­yasında çoktan karşılığını bulmuş durumda. Uluslararası yatırım fonları artık şirketlerin bugünkü performansını değerlendirmenin ötesine geçerek, gelecekte karşıla­şabilecekleri fiziksel iklim riskle­rini de analiz ediyor.

Bir fabrikanın sel bölgesinde yer alması, bir üre­tim tesisinin su stresi yaşayan bir havzada bulunması ya da bir lojis­tik ağının sık sık aşırı hava olayla­rından etkilenmesi, bilanço kadar önemli göstergeler arasında değer­lendiriliyor. Başka bir ifadeyle, ik­lim değişikliği çevre raporlarında yer alan bir başlık olmaktan çıktı; şirket değerlemelerini, finansman maliyetlerini ve yatırım kararları­nı doğrudan etkileyen ekonomik bir gerçekliğe dönüştü.

Bu dönüşüm şirketlerle de sınır­lı değil. Şehirler artık birbirleriyle yatırım çekmek kadar yaşanabilir kalabilmek için de yarışıyor. Güçlü altyapı sistemleri, erken uyarı me­kanizmaları, afet senaryoları, diji­tal izleme sistemleri ve kriz yöne­tim kapasitesi, belediyelerin sahip olduğu en önemli rekabet avan­tajlarından biri hâline geliyor. Bir başka ifadeyle, geleceğin başarılı şehirleri en az karbon salan şehir­ler kadar, kriz anında hayatı sürdü­rebilen şehirler olacak.

Son yıllarda "iklim uyumu" kav­ramının uluslararası gündemde giderek daha fazla yer bulması­nın nedeni de bu. Uzun süre iklim politikalarının odağında sera ga­zı emisyonlarını azaltmak vardı. Elbette bu hedef önemini koruyor. Ancak bugün ülkeler aynı zaman­da değişimin kaçınılmaz etkileri­ne nasıl uyum sağlayacaklarını da planlıyor. Çünkü iklim değişikli­ğini yavaşlatmak başka, onun ar­tık hissedilen sonuçlarını yönete­bilmek başka bir kapasite gerekti­riyor. Rekabet avantajı da giderek bu uyum becerisi üzerinden şekil­leniyor.

Geleceğin kazananı en uyumlu olan olacak

Bu noktada dikkat çekici olan, iklim krizinin artık çevre bakan­lıklarının ya da belediyelerin gün­demi olmaktan çıkmış olmasıdır. Finans sektörü kredi risklerini ye­niden hesaplıyor. Sigorta şirketle­ri poliçe koşullarını değiştiriyor. Tarım sektörü üretim desenini gözden geçiriyor. Turizm sektörü sezon planlamasını yeniden ya­pıyor. Üniversiteler ise geleceğin mesleklerini ve ihtiyaç duyulacak yetkinlikleri yeniden tanımlamak zorunda kalıyor. Çünkü iklim kri­zinin etkilediği alanlar birbirin­den bağımsız değil; tam tersine birbirini besleyen büyük bir dönü­şümün parçaları.

Bu değişim aynı zamanda lider­lik anlayışını da dönüştürüyor. Uzun yıllar boyunca iyi yönetici­ler, belirsizlikleri azaltabilen kişi­ler olarak tanımlandı. Oysa bugün belirsizliğin tamamen ortadan kalkmasının mümkün olmadı­ğı bir dönemde yaşıyoruz. Bu ne­denle kurumların ihtiyaç duyduğu lider profili de değişiyor. Gelece­ğin yöneticileri; riskleri önceden okuyabilen, farklı disiplinleri aynı masada buluşturabilen ve krizle­ri yönetmenin ötesinde onları ku­rumsal öğrenmeye dönüştürebi­len kişiler olacak. Çünkü iklim kri­zinin ortaya çıkardığı sorunların hiçbiri tek bir uzmanlık alanıyla çözülebilecek kadar basit değil.

Charles Darwin'e atfedilen ve yönetim literatüründe sıkça kul­lanılan bir ifade vardır: Hayat­ta kalanlar en güçlü ya da en zeki olanlar değil, değişime en iyi uyum sağlayanlardır. Aynı durum artık ülkeler, şehirler ve kurumlar için de geçerli. Önümüzdeki yıllarda rekabetin belirleyicisi teknolo­ji geliştirmek ya da ekonomik bü­yüklüğe ulaşmak olmayacak. Asıl belirleyici unsur, artan belirsizlik­leri yönetebilme kapasitesi olacak.

Bu nedenle Avrupa'daki yangın­ları yaz aylarında karşılaştığımız üzücü görüntüler olarak değerlen­dirmek doğru değil. Bu yangınlar, yeni bir ekonomik düzenin haber­cisi. İklim krizinin etkileri çevre sayfalarının konusu olmaktan çık­tı; yatırım kararlarını, ticaret po­litikalarını, kamu yönetimini ve uluslararası rekabeti yeniden şe­killendiriyor.

Önümüzdeki yıllarda ülkelerin başarısı büyüme oranlarıyla ya da ihracat rakamlarıyla ölçülmeye­cek. Şehirlerin ne kadar hızlı to­parlanabildiği, kurumların kriz anında hizmet üretmeye devam edip edemediği, tedarik zincirle­rinin ne kadar esnek olduğu ve top­lumların değişen koşullara ne öl­çüde uyum sağlayabildiği de en az ekonomik göstergeler kadar belir­leyici olacak.

Belki de artık sormamız gere­ken soru, "Yangınlar ne zaman sö­necek?" değil. Asıl soru şu: Dün­yanın hızla değişen risk haritası­na kurumlarımızı, şehirlerimizi ve insan kaynağımızı ne kadar hazır­layabiliyoruz? Çünkü 21. yüzyılda rekabet avantajı, kaynaklara sahip olmakla değil; belirsizlik karşısın­da ayakta kalabilme becerisiyle be­lirlenecek. Avrupa'da yükselen du­manlar bize yanan ormanları gös­termiyor; aynı zamanda geleceğin rekabet kurallarının sessizce yeni­den yazıldığını da hatırlatıyor.