Reel sektör güveninde ılımlı artış sürüyor

Sanayici eylül ayını iç pa­zarın desteğiyle nispeten kayıpsız atlattı, reel sektö­rün mevsimsellikten arındırıl­mış güveninde mayıstan bu yana başlayan ılımlı artış seyri devam etti. Ancak gelecek dönemde sa­nayinin çarklarının ne hızda dö­neceğini, iç talebin kalıcılığı ve ihracattaki kan kaybının durup durmayacağı belirleyecek.

Merkez Bankası’nın imalat sa­nayiinde faaliyet gösteren 1.982 iş yerinde gerçekleştirdiği İkti­sadi Yönelim Anketi sonuçları­na göre mevsimsellikten arın­dırılmamış Reel Kesim Güven Endeksi temmuzda önceki aya kıyasla 0,8 puan azalarak 102’ye gerilerken, mevsimsellikten arındırılmış endeks ise 0,1 puan­lık bir artışla 102,5 oldu.

Anket sorularına ait yayılma endeksle­ri incelendiğinde, genel gidişat, mevcut toplam sipariş miktarı, gelecek üç aydaki toplam istih­dam ve son üç aydaki toplam si­pariş miktarına ilişkin değerlen­dirmeler endeksi artış yönün­de etkilerken, gelecek üç aydaki ihracat sipariş miktarı, mevcut mamul mal stoku, sabit serma­ye yatırım harcaması ve gelecek üç aydaki üretim hacmine ilişkin değerlendirmelerin azalış yö­nünde etkilediği görüldü.

Reel Kesim Güven Endeksi ve alt bileşenlerinde 100 seviyesi, ekonomik faaliyetlerdeki “iyim­serlik” ile “kötümser­lik” arasındaki denge çizgisini (referans noktasını) ifade edi­yor. Bu yıl şubat­ta 104,1 düzeyinde bulunan endeks, ABD-İran ara­sında sıcak savaşın yaşandığı martta 100’e, nisanda da 98,6 ile referans noktasının altına ine­rek kötümser bölgeye geçmişti. Endeks, son beş ayda ise sı­nırlı ancak kesinti­siz artışlarla eylülde­ki düzeyine geldi.

Genel gidişat algısı dipten döndü

Güven endeksinin genel gidi­şata ilişkin bileşeni, önceki ay yaşanan sert moral kaybının ar­dından dipten dönüş sinyali ver­di. Sektörün genel gidişatına yö­nelik algıyı gösteren endeks ön­ceki aya göre 3,7 puanlık belirgin bir sıçramayla 90,40 seviyesine yükseldi. Her ne kadar 100 refe­rans değerinin altındaki düzey sektörde temkinli ve kötümser algının henüz tamamen dağıl­madığını gösterse de yönün yeniden yukarı dönme­si, ekonomi prog­ramına ve iç talep dengelerine yönelik inancın korundu­ğunu gösteriyor.

Yatırım malları canlı, dayanıklı tüketimde fren

Mal grupları bazında üretimin motoru ise eylülde yatırım malları oldu. Sıkı para politikası ve yavaşlayan iç talep nedeniyle dayanıklı tüketim mallarında kapasite kayıpları derinleşirken, sanayici eylül ayında geleceğe yönelik sermaye malı üretimine ağırlık verdi. Eylül ayında yüzde 74,50 ile en yüksek kapasiteye ulaşan grup, 0,20 puan gerilemesine rağmen liderliğini koruyan ara malları oldu. Yatırım malları ise 3,40 puanlık artışla kapasitesini yüzde 69,70’ten yüzde 73,10’a çıkardı.

Dayanıksız tüketim malları yüzde 72,50’ye, gıda ve içecekler ise yüzde 71,60 seviyesine yükselerek büyümedeki yerini aldı. Buna karşılık eylülün en çok kan kaybedeni, yüksek borçlanma maliyetlerinden etkilenen dayanıklı tüketim malları oldu. Beyaz eşya ve mobilya gibi kalemleri barındıran grup, 1,80 puan birden düşerek yüzde 66,40 ile en düşük kapasitede kaldı. Dayanıklı mallardaki bu sert fren nedeniyle tüketim malları genel endeksi de 0,20 puan azalarak yüzde 71,40’a geriledi.

Sipariş arttı stoklar eridi

Son 3 aya ilişkin değerlendirmeler incelendiğinde, sanayi çarklarının döndüğü ve iç pazarın üreticiye dayanak olduğu görülüyor. Son 3 ayda alınan toplam sipariş miktarına ilişkin endeks 103,80’den 104,20 seviyesine yükselerek 100 barajının üzerindeki güçlü seyrini tahkim etti. Bu dinamizme paralel olarak, reel kesim güven endeksini eylül ayında yukarı taşıyan ana motor, “mevcut toplam sipariş” düzeyi oldu.

Mevcut toplam siparişler önceki aya göre 3 puanlık artışla 87,80’e ulaştı. Buna karşılık mamul mal stoklarının ise 96,90’a gerilemesi ise firmaların yakın dönemde biriken siparişleri karşılamada mevcut stoklarını kullandıklarını ve piyasada canlı bir fiziki teslimat trafiği yaşandığını gösterdi. Stok seviyesindeki bu gerilemeye göre firmalar yeni üretimden çok mevcut siparişleri stoktan karşıladı. Bu durum, firmaların kısa vadeli dalgalanmalara rağmen mevcut operasyonel güçlerini koruma kararlılığında olduğunu gösteriyor.

İmalat, kapasite kullanımında vites yükseltti

Merkez Bankası verileri, sanayide çarkların eylülde önceki aya göre vites yükselttiğini ortaya koydu. İmalat sanayi genelinde mevsimsel etkilerden arındırılmış kapasite kullanım oranı, önceki aya göre 0,6 puan artarak yüzde 74,1’e yükseldi.

Mevsimsel etkilerden arındırılmamış kapasite kullanım oranı, 0,7 puan artarak yüzde 74,2 seviyesinde gerçekleşti. Bu bazda alt sektörler incelendiğinde fabrikalarında üretim yoğunluğu ve doluluk oranı en yüksek seviyeye ulaşan alt sektörün yüzde 83,74 ile ağaç ve mantar ürünleri imalatı olduğu belirlendi. Bu sektörü yüzde 83,12 ile tütün ürünleri, yüzde 82,97 ile kâğıt ve kâğıt ürünleri imalatı izledi.

Giyim eşyası imalatı yüzde 77,41 ile yüksek kapasiteli sektörler arasında dördüncü sırada yer alırken, ilaç sanayini kapsayan temel eczacılık ürünleri imalatı yüzde 76,52 ile en yüksek kapasiteyle çalışan beşinci sektör olarak kayıtlara geçti. Buna karşılık, kapasite kullanımında dipten kurtulamayan sektörlerin başında yüzde 59,78 ile deri ve ilgili ürünlerin imalatı geldi. Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve ekipman imalatı yüzde 63,24 ile âtıl kapasitenin en yüksek olduğu ikinci sektör olurken, tekstil ürünleri imalatı yüzde 69,49, içecek imalatı yüzde 69,92 ve bilgisayar, elektronik, optik ürünlerin imalatı yüzde 70,88 ile eylül ayını en düşük kapasiteyle kapatan diğer üretim kolları olarak belirlendi.

Ağustosa göre performansını en çok artıran ve eylülde sanayiye damga vuran sektör ise motorlu kara taşıtı, treyler ve yarı treyler imalatı oldu. Otomotiv sanayi, bir önceki aya göre kapasitesini tam 10,08 puan birden artırarak yüzde 65,85’ten yüzde 75,93’e çıkardı. Kapasitesini en çok artıran diğer sektörler sırasıyla 2,37 puanla temel eczacılık, 1,73 puanla deri ürünleri, 0,97 puanla kayıtlı medyanın basılması ve 0,66 puanla makine-ekipman kurulum ve onarımı.

Eylül ayında çarkları yavaşlayan sektörlerin başında ise 3,78 puanlık düşüşle başka yerde sınıflandırılmamış makine ve ekipman imalatı geldi. Küresel talep ve teknoloji pazarındaki durgunluğun etkisiyle bilgisayar, elektronik ve optik ürünler imalatı 2,96 puan kan kaybederken, içecek imalatı 2,44 puan, ana metal sanayii 1,56 puan ve yapısal sorunlarla boğuşan tekstil ürünleri imalatı 0,88 puan gerileyerek kapasitesi en çok azalan sektörler oldu.

İhracatta gelecek için kötümserlik

Gelecek 3 aya ilişkin beklentiler ise eylül ayının en kritik yol ayrımlarını ve sanayicinin zihnindeki yeni risk haritasını barındırıyor. Bu açıdan en dikkat çekici gelişme, ihracat sipariş beklentilerinin 5,4 puan birden çakılarak 113,00 seviyesine gerilemesi oldu. Bu sert düşüş küresel ve bölgesel talep daralmasının kapıda olduğuna dair en net sinyal niteliğinde.

Dış pazarda kan kaybı endişesi, sınırlı düşüşlerle gelecek 3 aydaki üretim hacmi beklentisine ilişkin alt endeksi 117,90’a ve sabit sermaye yatırım iştahına ilişkin endeksi 104,90’a çekti.

Orta ve uzun vadeli büyümenin göstergesi olan sabit sermaye yatırım harcamaları endeksindeki gerileme, yüksek borçlanma maliyetleri ve küresel belirsizliklerin, sanayiciyi yeni kapasite yatırımları konusunda “bekle-gör” stratejisine ittiğini gösteriyor. Dış pazardaki risklere rağmen sanayicinin istihdam iştahında geri adım atmaması dikkat çekti. Gelecek 3 aya ilişkin toplam istihdam beklentisi 1,5 puan artışla 105,20’ye yükseldi.