Türkiye ekonomisinin bacasız sanayisi: 2025 yılında turizmin makro dinamikleri ve stratejik dönüşümü
Volkan ÖNGEL
volkan.ongel@dunya.comTürkiye ekonomisi için turizm, sadece bir döviz girdisi kalemi değil; cari dengeden istihdama, hizmetler sektöründen bölgesel kalkınmaya kadar uzanan geniş bir yelpazede kilit bir makroekonomik çıpadır.
TÜİK tarafından açıklanan 2025 yılı verileri, küresel ekonomik belirsizliklerin ve bölgesel gerilimlerin gölgesinde dahi, Türkiye’nin “bacasız sanayisinin” direncini ve stratejik dönüşümünü net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu yazıda, 2025 yılının dört çeyreklik verilerini harmanlayarak Türkiye turizminin makroekonomik röntgenini çekeceğiz.
Gelir ve ziyaretçi dinamikleri: Nicelikten niteliğe geçiş
2025 yılı geneline baktığımızda, Türkiye’nin turizm geliri bir önceki yıla göre %6,8 oranında artış göstererek 65 milyar 230 milyon 749 bin dolara ulaşmıştır. Bu rakam, Cumhuriyet tarihinin en yüksek turizm gelirlerinden biri olarak kayıtlara geçmiştir. Ancak makroekonomik açıdan asıl başarı, gelir artış hızının ziyaretçi sayısı artış hızını geride bırakmış olmasıdır.
2025 yılında Türkiye’den çıkış yapan toplam ziyaretçi sayısı %2,7 artışla 63 milyon 917 bin 57 kişi olurken, kişi başı ortalama harcamanın 1.008 dolara yükselmesi (bir önceki yıl 972 dolardı), Türk turizminin «düşük fiyat-yüksek hacim» sarmalından, katma değeri yüksek «nitelikli turizm» modeline doğru evrildiğinin güçlü bir sinyalidir. Özellikle gecelik ortalama harcamanın 100 dolara ulaşması, dünya ortalamalarına yaklaşılması adına kritik bir eşiktir.
Çeyreklik performanslar ve sezonun yayılması
Yılın geneline yayılan verilere baktığımızda, her çeyreğin kendine has bir hikayesi olduğunu görüyoruz. İlk çeyrekte (Ocak-Mart) sağlanan 9,4 milyar dolarlık gelir (%5,6 artış), kış turizmi ve kongre turizminin canlandığını gösterirken; ikinci çeyrekte (Nisan-Haziran) %8,4’lük artışla 16,2 milyar dolara ulaşılmıştır.
En dikkat çekici performans ise, turizmin “kalbi” olarak nitelendirilen Temmuz-Eylül döneminde yaşanmıştır. Bu dönemde tek başına 24,2 milyar dolar gelir elde edilmiştir. Yılın son çeyreği olan Ekim-Aralık dönemi ise %9,9’luk rekor bir artışla 15,2 milyar dolar seviyesinde kapanmıştır. Son çeyrekteki bu ivme, Türkiye’nin “deniz-kum-güneş” sezonunu başarıyla uzattığının ve kültür turizmine talebin arttığının en somut kanıtıdır.
Harcama kompozisyonu ve çarpan etkisi
Turizm gelirlerinin bileşenleri incelendiğinde, 2025 yılında kişisel harcamaların 46,2 milyar dolar, paket tur harcamalarının ise 18,1 milyar dolar olduğu görülmektedir. Paket tur harcamalarındaki %4,5’lik artış, uluslararası tur operatörlerinin Türkiye’ye olan güveninin sürdüğünü teyit etmektedir.
Makroekonomik açıdan turizm harcamalarının alt kalemleri, yerel üretici ve esnaf için de büyük önem taşır. Veriler göstermektedir ki; yeme-içme, konaklama ve ulaştırma gibi temel kalemlerin yanı sıra, sağlık ve alışveriş harcamaları da toplam pasta içinde ağırlığını korumaktadır. Yeme-içme harcamalarının toplam içindeki payının %21,1 olması, Türk gastronomisinin bir turizm ürünü olarak ne kadar güçlü bir ekonomik değer yarattığını ortaya koymaktadır.
Turizm, Türkiye’nin cari açığını finanse eden en büyük kalemdir. Ancak 2025 verilerinde dikkat çekici bir risk alanı bulunmaktadır: Turizm Giderleri. Yurt dışını ziyaret eden vatandaşlarımızın harcamaları 2025 yılında %24 gibi çok yüksek bir oranda artarak 9,6 milyar dolara yükselmiştir. 2024 yılında 7,7 milyar dolar olan bu rakamın bu denli yükselmesi, yurt dışı çıkış sayısının %4,4 artarak 11,8 milyon kişiye ulaşmasıyla birleşince net turizm gelirini bir miktar baskılamıştır.
Yine de 55,6 milyar dolarlık net turizm geliri (gelir-gider farkı), Türkiye ekonomisinin dış ticaret dengesindeki kırılganlıkları dengeleyen en önemli unsurdur. Enerji ithalatı ve dış borç ödemeleri gibi kalemlerin finansmanında bu döviz girişi hayati önem taşımaktadır.
Ziyaretçi profili: Gurbetçilerin sadakati ve yeni pazarlar
2025 yılında Türkiye’yi ziyaret edenlerin %67,7’si “gezi, eğlence, sportif ve kültürel faaliyetler” amacıyla gelmiştir. Bu veri, Türkiye’nin bir dünya markası olma yolunda ilerlediğini kanıtlamaktadır. Ancak gizli kahramanları da unutmamak gerekir: Yurt dışında ikamet eden vatandaşlarımız (gubetçiler). Toplam ziyaretçilerin %17,5’ini oluşturan bu grup, 11,1 milyar dolardan fazla döviz girdisi sağlayarak turizm gelirlerinin yaklaşık %18’ini tek başına göğüslemiştir. Gurbetçi harcamalarının kişi başı ortalama 1.144 dolar ile yabancı turist ortalamasının (975 dolar) üzerinde olması, bu kitlenin ekonomik önemini perçinlemektedir.
Sonuç: Gelecek projeksiyonu ve stratejik öneriler
2025 yılı verileri ışığında, Türkiye’nin turizmde bir “üst lige” çıktığını söylemek mümkündür. 65 milyar dolarlık gelir, sadece bir istatistik değil; aynı zamanda binlerce KOBİ’nin ayakta kalması, tarımsal üretimin tüketimle buluşması ve milyonlarca kişilik istihdamın korunması demektir.Ancak, makro perspektifte sürdürülebilirlik için üç temel alana odaklanılmalıdır:
1.Harcama başına gelir: Kişi başı harcamanın 1.000 dolar barajını aşması önemlidir ancak rakip Akdeniz ülkeleriyle rekabette bu rakamın 1.200 dolar bandına çekilmesi gerekmektedir.
2.Gider kontrolü: Turizm giderlerindeki %24’lük artış hızı, yerli turistin yurt içine yönlendirilmesi için teşvik edici politikaların gerekliliğine işaret etmektedir.
3.Çeşitlendirme: Verilerde görülen “akraba ziyareti” ve “alışveriş” dışındaki yüksek katma değerli alanlara (sağlık, kongre, spor) yapılan yatırımların meyveleri toplanmaya başlanmıştır; bu ivme artırılmalıdır. Özetle, 2025 yılı Türkiye için turizmde bir «vites yükseltme» yılı olmuştur. Küresel rekabetin kızıştığı bir ortamda, kişi başı ve gecelik harcamalardaki artış trendinin sürdürülmesi, Türkiye›nin orta gelir tuzağından kurtulma ve sürdürülebilir büyüme hedefleri için en güvenilir liman olmaya devam edecektir.
