Döviz dönüşüm desteğinde şartlar değişti

Merkez Bankasının, firma­ların yurt dışı kaynaklı dövizlerinin Türk lirasına dönü­şümünün desteklenmesine iliş­kin Uygulama Talimatı, 1 Ekim 2026 tarihinde yürürlüğe gir­di. Yeni düzenlemeyle, firmala­rın yurt dışı kaynaklı dövizleri­ni Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına (TCMB) satarak Türk lirasına dönüştürmelerinin teş­vik edilmesi ve bu yolla TCMB rezervlerinin güçlendirilmesi amaçlanıyor.

Şartları sağlayan firmalara, TCMB'ye satılan dövizin Türk li­rası karşılığı üzerinden 31 Ocak 2027 tarihine kadar yüzde 3 döviz dönüşüm desteği sağlanıyor. Des­tekten Türkiye'de kanuni yerle­şim yeri bulunan ve tüzel kişili­ği haiz firmalar yararlanabiliyor. Ancak şirketin bu nitelikleri taşı­ması tek başına yeterli değil. Dö­vizin kaynağı, döviz pozisyonu, firma satış limiti, süre ve belge şartlarının da birlikte sağlanma­sı gerekiyor.

Destek kapsamındaki dövizler

Destek kapsamında değer­lendirilecek dövizlerin yurt dışı kaynaklı olması gerekiyor. Şir­ket hesabına yurt dışından gelen her döviz otomatik olarak destek kapsamına girmiyor. Dövizin, be­lirtilen işlemlerden kaynaklan­dığının belgelerle kanıtlanması gerekiyor. 32 sayılı Karar'da ta­nımlanan kıymetli madenlerin ihracatından kaynaklanan döviz­ler hariç olmak üzere destek kap­samında değerlendirilebilecek gelirler şunlar:

• Döviz cinsinden ihracat ge­lirleri,
• Yurt dışında yerleşik kişiler­den elde edilen döviz kazandırıcı hizmet gelirleri,
• Yabancılara Türkiye'de su­nulan hizmetlerden elde edilen dövizler,
• Serbest bölgede faaliyet gös­teren firmaların yalnızca yurt dı­şına yaptıkları satışlardan elde ettikleri dövizler.

Döviz pozisyonu şartı ve oranı

Yeni uygulamanın önemli değişikliklerinden biri, döviz pozisyonuna getirilen sınır­lama. Döviz pozisyon oranı yüzde 10'u aşan firmalar des­tekten yararlanamıyor. Dö­viz pozisyon oranı, Uygulama Talimatı ekindeki Döviz Po­zisyonu Bildirim Formu üze­rinden hesaplanıyor.

Döviz Pozisyon Oranı = Likit Döviz Varlıkları / (Net Satış Ha­sılatı veya Aktif Toplamından Yüksek Olan Tutar)

Formun SMMM veya YMM ta­rafından hazırlanıp onaylanma­sı, firma tarafından da onayla­narak aracı bankaya sunulması gerekiyor. Ayrıca formu onayla­yan meslek mensubunun faaliyet belgesinin bankaya ibraz edilme­si zorunlu. Form, düzenleme ta­rihinden itibaren 15 gün geçerli.

Formun geçerlilik süresinin 15 gün olması, özellikle sürekli ih­racat yapan firmalarda yakından takip edilmesi gereken bir konu. Sürenin dolması hâlinde yeni bir form düzenlenmesi gerekebili­yor.

Bu süreçte mali müşavirin; banka döviz hesapları, kasa ve fiziki dövizler, alınan ve veri­len çekler, menkul kıymetler, il­gili alacaklar ve diğer likit döviz varlıkları ile bunların muhase­be kayıtlarını dikkate alması ge­rekiyor. Dolayısıyla form hazır­lanırken muhasebe kayıtlarının güncel ve doğru olması daha da önem kazanıyor.

Destek oranı

Döviz dönüşüm desteği, 31 Ocak 2027 tarihine kadar TC­MB'ye satılan dövizin Türk lira­sı karşılığının yüzde 3'ü olarak uygulanıyor. Örneğin, 5 milyon ABD doları dövizin 1 dolar = 50 TL varsayımıyla satılması duru­munda hesaplama şöyle olacak:

• Dövizin Türk lirası karşı­lığı: 5.000.000 USD × 50 TL = 250.000.000 TL
• Döviz dönüşüm desteği: 250.000.000 TL × %3 = 7.500.000 TL
• Destek dâhil toplam tutar: 257.500.000 TL

Buna göre şirketin eline geçen toplam tutar üzerinden hesapla­nan efektif Türk lirası karşılığı 51,50 TL/USD seviyesine ulaşı­yor.

Firma satış limiti

Firmaların destek kapsamın­da TCMB'ye satabilecekleri dö­viz tutarı, firma satış limitiyle sınırlandırılmıştır. Bu limit he­saplanırken faaliyet kârlılığı ve 12 aylık işgücü maliyeti dikkate alınmaktadır. Faaliyet zararı bu­lunan firmalarda ise yalnızca 12 aylık işgücü maliyeti esas alın­maktadır. Limitler, esas olarak ocak ve temmuz aylarında gün­cellenmekte; kullanılmayan li­mit bir sonraki yıla devretme­mektedir.

2026 yılı için özel kıst dönem uygulaması

Uygulama Talimatı'nın 1 Ekim 2026 tarihinde yürürlüğe girme­si nedeniyle 2026 yılı için özel bir hesaplama yapılacaktır. 1 Ekim-31 Aralık 2026 dönemin­de firma satış limiti, yıllık limitin yüzde 25'i olarak uygulanacaktır.

Örneğin yıllık satış limiti 100 milyon TL olan bir şirketin 2026 yılının kalan döneminde kulla­nabileceği limit şöyle hesaplana­caktır: 100.000.000 TL × %25 = 25.000.000 TL.

Ayrıca bu dönemde yararlanı­labilecek azami destek tutarı da yıllık 100 milyon TL'lik üst sını­rın dörtte biri olan 25 milyon TL ile sınırlıdır.

1 Ekim 2026 tarihinden önce gerçekleştirilen döviz satış­ları, 1 Ekim-31 Aralık 2026 dönemindeki firma satış li­mitinin hesabında dikkate alınmayacaktır. Aynı şekil­de, bu tarihten önce yarar­lanılan destekler de söz ko­nusu kıst dönem için belirle­nen 25 milyon TL'lik destek üst sınırından düşülmeye­cektir.

İhracat ve hizmet gelirlerinde süreler

Mal ihracatından kaynaklanan dövizlerin destek kapsamında değerlendirilebilmesi için ilgili dövizin İhracat Bedeli Kabul Bel­gesi'ne (İBKB) bağlanması gere­kiyor.

Döviz kazandırıcı hizmet gelir­lerinde, dövizin kesin fatura ta­rihinden itibaren 180 gün için­de TCMB'ye satılması gerekiyor. Serbest bölgelerden yurt dışına yapılan satışlarda ise ilgili dö­vizin, Serbest Bölge İşlem For­mu'ndaki ilgili onay tarihinden itibaren 180 gün içinde TCMB'ye satılması şartı aranıyor.

Peşin ihracat bedelleri

Peşin ihracat bedellerinde, dö­viz TCMB'ye satılırken gümrük beyannamesi henüz mevcut ol­masa bile destek talep edilebi­liyor. Ancak döviz satışını takip eden altı ay içinde, en az satılan döviz tutarı kadar ve ödeme şekli “Peşin Ödeme” olan gümrük be­yannamesi bilgilerinin aracı ban­kaya bildirilmesi gerekiyor.

Destek alınamayacak başlıca durumlar

Başlıca destek dışı durumlar şunlardır:

• Döviz pozisyon oranının yüz­de 10'u aşması,
• Dövizin yurt dışı kaynaklı ol­duğunun kanıtlanamaması,
• Firma satış limitinin tama­men kullanılmış olması,
• Destek üst sınırına ulaşılması,
• Gerekli belgelerin sunulma­ması,
• Hizmetin gerçekten yurt dı­şındaki alıcıya verildiğinin ka­nıtlanamaması,
• Bazı ihracat ve hizmet bedel­lerinin efektif olarak yurda geti­rilmesi,
• Dahilde İşleme Rejimi kap­samındaki özel durumlar,
• Belirli reeskont kredilerinin kullanılması.

Usulsüz yararlanmanın sonuçları

Destekten usulsüz biçimde ve­ya gerçeğe aykırı bilgi ve belge sunularak yararlanıldığının tes­piti hâlinde yalnızca alınan des­teğin iadesiyle yetinilmiyor. Des­tek tutarı yeniden hesaplanıyor; ayrıca faiz ve banka ve sigorta muameleleri vergisi (BSMV) uy­gulanabiliyor. Bunun yanında, ilk tespitte bir yıl, sonraki tespitler­de ise üç yıl süreyle firmanın dö­viz dönüşüm desteği talepleri ile TCMB kaynaklı kredi başvurula­rı kabul edilmiyor.

Grup şirketleri açısından önemli risk

Yeni düzenlemenin şirketler topluluğu açısından dikkat çekici yönlerinden biri de yaptırımların grup şirketlerine yansıyabilme­si. Usulsüz yararlanma nedeniy­le hesaplanan tutar ödeninceye kadar ilgili şirketin kontrol ettiği şirketlerin, ilgili şirketi kontrol eden şirketlerin ve kontrol eden gerçek veya tüzel kişilerin kont­rolündeki diğer şirketlerin des­tek ve TCMB kaynaklı kredi ta­lepleri kabul edilmiyor.

Değerlendirme ve sonuç

Önceki uygulamada destek­ten yararlanmak isteyen firma­lar, belirli şartlarla döviz almama taahhüdünde bulunuyordu. Ye­ni uygulamayla bu şart kaldırıldı. Bunun yerine, firmanın likit dö­viz varlıklarının net satış hasıla­tı veya aktif toplamından yüksek olanına oranının yüzde 10'u aş­maması şartı getirildi.

Bu çerçevede şirketlerin des­tek başvurusu öncesinde şu kont­rolleri yapması önem taşıyor:

1 Dövizin kaynağı kontrol edil­melidir.

2 İhracat gelirlerinde İBKB ve gümrük beyannamesi bağlan­tısı kurulmalıdır.

3 Hizmet ihracatında fatura­lar ve hizmetin yurt dışındaki müşteriye sunulduğunu gösteren belgeler incelenmelidir.

4 Döviz pozisyon oranı hesap­lanmalıdır.

5 Firma satış limiti belirlenme­lidir.

6 2026 yılı için yüzde 25'lik kıst dönem uygulaması dik­kate alınmalıdır.

7 Daha önce kullanılan limitler ve alınan destekler kontrol edilmelidir.

8 Döviz hesabı hareketleri in­celenerek ihracat bedelinin sonradan başka dövizlerle ta­mamlanıp tamamlanmadığı de­ğerlendirilmelidir.

9 Döviz Pozisyonu Bildirim Formu ve meslek mensubu­nun faaliyet belgesi hazırlanma­lıdır.

10 Şirketler topluluğundaki firmalar bakımından ola­sı grup şirketi yaptırımları de­ğerlendirilmelidir.

Özellikle YMM ve SMMM ta­rafından düzenlenecek ve onay­lanacak Döviz Pozisyonu Bil­dirim Formu, yalnızca şekli bir belge olarak görülmemelidir. Formdaki bilgilerin şirketin mu­hasebe kayıtları, döviz hesap­ları, ticari alacak ve borçları ile diğer finansal verileriyle uyum­lu olduğu kontrol edilmelidir. Bu yaklaşım, meslek mensuplarının sorumluluk riskinin azaltılması açısından önem taşımaktadır.

Öte yandan, düzenlemenin ye­ni olması nedeniyle firmaların bankalara sunduğu bilgi, belge ve formların incelenmesinde bazı sorunlar yaşandığı, bazı firmala­rın dosyalarının reddedildiği gö­rülmektedir. Uygulamada karşı­laşılan bu sorunların kısa sürede giderilmesi için ilgili bankalara yeni bir uygulama genelgesi gön­derilmesinin yararlı olacağı ka­naatindeyim.