Savaş Türk halkını ‘defansif’ tüketime itti

Küresel gerilim ve jeopolitik şokların damga vurduğu ilk altı ayda Türk halkı iyimser harcamaları bıraktı, tamamen cüzdanı korumaya odaklandı. Vatandaş kriz anında can suyu olan nakit parasını elinde tutmak için devlete olan zorunlu vergi ve prim ödemelerini bile kredi kartı limitlerine pasladı.

Bölgesel ve küresel jeopo­litik risklerin tavan yap­tığı, küresel ve ulusal ekonomide sıkıntılar ve ileriye yönelik belirsizliklerin damga vurduğu yılın ilk yarısında Türk halkı, özgüvenli ve rahat har­cama pozisyonunu terk ederek cüzdanı korumaya odaklı “de­fansif tüketim” moduna geçti.

Merkez Bankası verileri, ge­rilim sürecinde geleceğe güve­nin azalması ile tüketici dav­ranışlarının belirgin biçimde değiştiğini, Türk halkının ban­ka ve kredi kartı kullanımında, daha çok kalesini savunmaya geçtiğini ortaya koydu. Vatan­daşlar parayı uzun süre kilitle­yecek ve kriz anında nakde çev­rilemeyecek ev almak, sıfırdan inşaata girmek gibi büyük har­camaları askıya aldı. Benzer şe­kilde, moral ve motivasyonun düştüğü bu şok döneminde dı­şarıda sosyalleşme, eğlence, lüks giyim ve seyahat gibi keyfi harcamalar bıçak gibi kesildi.

Kasa enflasyonu yüzde 31

Ocak-haziran döneminde banka ve kredi kartları ile ya­pılan ödeme işlemi sayısı ge­çen yılın aynı dönemine oran­la yüzde 10,8 artarak 10 milyar 277 milyon 621 bin 643 adet olurken, toplam ödeme tuta­rı yüzde 45,1 artışla 15 trilyon 61,4 milyar liraya ulaştı. Bu ge­lişmeye bağlı olarak; geçen yıl ilk altı ayda 1.118,97 TL olan işlem başına ortalama harca­ma tutarı, bu yıl aynı dönemde 1.465,45 liraya yükseldi. Geçen yıla göre harcama tutarındaki artışın işlem sayısındakine gö­re çok daha yüksek olması, mal ve hizmet fiyatlarındaki artışı, başka deyişle hayat pahalılığı olgusunu ortaya koyuyor.

İşlem sayısındaki artıştan arındırıldığında harcamalar­daki yıllık yüzde 31 dolayındaki değişim oranı baz alınan mal ve hizmet sepetindeki yıllık artışı, başka deyişle “kasadaki enflas­yonu” gösteriyor.

Temel ihtiyaçta önden yükleme eğilimi

Kartlı işlemlerde en büyük payı alan market ve AVM alış­verişlerinin ilk altı ayda sayısı geçen yılın aynı ayına göre yüz­de 14,8’le ortalamanın üstünde artarak 3,9 milyar olurken, iş­lem tutarı yüzde 52,3 artışla 3 trilyon 22,3 milyar liraya ulaş­tı. Market/AVM alışverişlerin­de geçen yıl ilk altı ayda 591,16 TL olan ortalama ödeme, bu yıl aynı dönemde 784,33 TL’ye yükseldi. Buna göre market ve AVM’de yıllık ortalama fiyat artışı 32,7’ye geldi.

Temel, zorunlu harcama ka­lemlerinden oluşması nede­niyle toplam kartlı alışveriş sayısında geçen yıl ilk yarıda market/AVM’lerin yüzde 36,2 olan payı bu yıl aynı ayda yüz­de 37,5’e, harcama tutarında­ki payı da yüzde 19,1’den yüzde 20,1’e yükseldi.

Belirsizlik sürecinde vatan­daşlar market/AVM harcama­larını kısmazken, aksine teda­rik zincirlerinin kırılması ve­ya fiyatların daha da fırlaması kaygısının da etkisiyle sınırlı da olsa stokçuluk eğilimi göz­lendi. “Yarın bulamam veya alamam” ya da “daha da paha­lanır” endişesi, özellikle temel gıdada önden stoklama eğili­mine destek verdi.

Eşel-mobil, akaryakıtta supap oldu

İlk altı ayda kartlı işlem tutarında market/AVM ve kamu ödemelerini, yüzde 40,7 artışla 1 trilyon 49,8 milyar liraya ulaşan çeşitli gıda izledi. Daha sonra yüzde 32,1 artışla 914,9 milyar lira olan giyim ve aksesuar, yüzde 47,8 artışla 902,9 milyar lira olan yemek harcamaları geldi. Kartla ödenen akaryakıt harcamaları ise sayıca yüzde 6,1 artarken, tutarda yüzde 44,3 artışla 864,8 milyar lira oldu. Böylece dolum başına ortalama ödeme tutarı yüzde 36’yla yıllık enflasyona yakın bir oranda artarak 1.450,69 TL’ye geldi. Hizmet sektörü alımları için yapılan ödemeler yüzde 19 artışla 810 milyar olurken, sigorta ödemeleri ise yüzde 72,3 artışla 643,9 milyar lirayı buldu. Sigorta ödemelerindeki artışta, savaş riskleri ve makroekonomik şoklarda tüketicinin elindeki ev, araba, sağlığı ve işyeri ve diğer varlıklarını koruma altına alma refleksinin yanında, küresel reasürans ve prim enflasyonu da etkili oldu. İlk yarıda kartlı ödemeler, sağlık ödemeleri ve kozmetikte yüzde 46,5 artışla 581,4 milyar, yapı malzemeleri, hırdavat, nalburiyede yüzde 41 artışla 578,9 milyar, araç kiralama, satış, servis, yedek parçada yüzde 33,2 artışla 573,7 milyar, elektrikli-elektronik eşya ve bilgisayarda yüzde 22,6 artışla 564,5 milyar lira oldu.

Kamu ödemeleri karta paslandı

Normal şartlarda klasik bir tüketim kalemi olmayan, ancak kartlar üzerinden yapılan kamu/vergi ödemeleri, tutar bakımından market ve AVM’den sonra ikinci sırada yer aldı. Devlet dairesinde fiziki kartla ya da internet üzerinden kart bilgileri girilerek devlete yapılan ödemeleri ifade eden bu kalemde, geçen yılın aynı dönemine kıyasla işlem sayısı yüzde 19,8 artarak 171,3 milyon, tutar ise yüzde 94,5 artışla 1 trilyon 288,9 milyar lira oldu. Ortalama işlem tutarı ise yüzde 62,4 büyüdü.

Kriz anında acil durumlar için elindeki hazır nakit parayı devlete verip sıfırlamak istemeyen gerçek ve tüzel kişiler, defansif bir nakit yönetimi uygulayarak bu zorunlu yükümlülüklerini kredi kartına aktardı. Böylece henüz kazanılmamış gelecek gelirler, devletle icralık olmamak için bugünden kart limitleriyle ipotek edildi.

Kamu/vergi ödemeleri; Gelir Vergisi, Kurumlar Vergisi, Motorlu Taşıtlar Vergisi (MTV), KDV Tahsilatları, Emlak Vergisi, SGK, BAĞ- KUR ve isteğe bağlı sigorta primleri, pasaport, ehliyet, mahkeme, tapu, noter harçları, trafik ve idari para cezaları, bazı kamu hizmet bedelleri gibi kalemleri kapsıyor. Merkez Bankası verilerinde altı aylık dönemlere göre kartla yapılan bu ödemelerin hacmi ile BDDK verilerinde bireysel ve kurumsal kredi kartı ve KMH’de görülen büyüme arasında anlamlı bir ilişki bulunuyor.

Altında alım büyüklüğü arttı

Altı aylık tabloda en çarpıcı veri, geleneksel güvenli liman olan altında. Bu alanda kartlı işlem sayısı geçen yılın eş dönemine göre sadece yüzde 0,5 artışla 12,9 milyon olurken, harcamalar yüzde 78 artışla 391,8 milyar liraya ulaştı. Altın alımına yönelik kartlı işlemlerde ortalama ödeme tutarı yüzde 77,1 artışla 30.481,80 TL oldu. Bu veriler hem altında alıcı sayısı çok az artarken alım büyüklüğünün hızlı arttığını hem de sıcak savaşın yaşandığı mart ve izleyen dönemdeki düşüşlere rağmen altı aylık ortalamada altın fiyatının geçen yılın aynı dönemine göre hala çok yüksek kalması nedeniyle alım bedellerinin büyük olduğunu gösteriyor. Altı ayda kartlı harcama tutarı mobilya ve dekorasyonda yüzde 36,3 artışla 385 milyar, eğitim, kırtasiye ve ofis malzemelerinde yüzde 29,1 artışla 371,9 milyar, daha düşük tutarlar oluşturan diğer alanlardaki harcamaların toplamı ise yüzde 40,3 artışla trilyon 668,7 milyar lira oldu.

Diğer alanlardan “doğrudan pazarlama”nın sayıca yüzde 44, “kumarhane/içkili yerler” ödemelerinin yüzde 17,9, araba kiralamanın yüzde 17,1 azalması ise “seçici tüketim ve lüksün ertelenmesi” olgusunu gösteriyor. Bu durum, bütçesi daralan tüketicinin önceliği temel ihtiyaçlar, kamu ödemeleri gibi zorunlu kalemlere verdiği, keyfi harcamaları bıçak gibi kestiğini gösteriyor. Genel tabloya göre, jeopolitik kriz sürecinde Türk halkı harcama yapmaktan vazgeçmemiş; ancak harcamaların karakterini radikal biçimde değiştirmiş bulunuyor.