Tüketim harcamalarında bölgesel farklılıklar

TÜİK yılda bir kez Hanehalkı Bütçe Araş­tırmasının son 3 yıllık verilerini birleşti­rerek bölgeler düzeyinde hanelerin tüketim harcamalarına dair rakamlar yayınlıyor. 2023, 2024 ve 2025 yıllarının birleştirilmiş tüketim harcaması rakamlarının toplam harcama için­deki payları Cuma günü yayınlandı. Bu bilgi iki açıdan dikkate değer. Birincisi, bölgeler ara­sında geçim koşullarında farklılıkların nispe­ten gerçekçi bir görünümünü sunuyor. İkinci­si, sosyal ve kültürel farkların yarattığı tüke­tim tercihleri hakkında bir ölçüde fikir veriyor.

Hane başına ortalama gelir bölgeden bölge­ye büyük ölçüde değişiyor olsa da pek çok mal ve hizmet fiyatlarında önemli farklılıklar mev­cut. Bu farklar düşük gelirli bölgelerin lehine olduğundan bir bakıma muazzam gelir farkını törpülüyor. Diğer bir ifadeyle yaşam koşulla­rında eşitsizliği bir ölçüde azaltıyor.

Beslenme ve barınmada bölgesel eşitsizlikler

Bu bağlamda ilk bakılması gereken harcama kalemi doğal olarak gıda. Gıda ve alkolsüz içe­cekler harcamasının 26 bölge içinde en düşük paya sahip olduğu bölge yüzde 14,2 ile İstan­bul. En yüksek paylara sahip bölgeler ise yüz­de 29,2 ile Şanlıurfa-Diyarbakır ve yüzde 29 ile Ağrı-Kars-Ardahan-Iğdır. Beslenme öncelikli bir ihtiyaç olduğundan gıda fiyat seviyesi nispi olarak bir miktar düşük olsa bile düşük gelir­li bölgelerde bütçeden beslenmeye ayrılan pay çok yüksek bir düzeye çıkıyor. Yüzde 29 bir or­talama. Bu bölgelerde gelir dağılımının en dü­şük yüzde 20’sinde ye alan kesimde gıda harca­ma payı yüzde 41.

Bir diğer zorunlu harcama da barınma. Büt­çede konut ve kiraya ayrılan en yüksek paylar sırasıyla İzmir (yüzde 30,2), İstanbul yüzde (29,6) ve Ankara’da (yüzde 29,5). Buna karşılık en düşük paylar Van-Muş-Bitlis-Hakkâri (yüz­de 19,6), Mardin-Batman-Şırnak-Siirt (yüz­de 20,2), Ağrı-Kars-Iğdır-Ardahan’da (yüzde 21,2). Kira paylarının farklılığında dikkat çe­ken ilk özellik düşük kira payının Doğu ve Gü­neydoğu Anadolu bölgelerinde olması. Şaşır­tıcı değil, düşük gelir düşük kira. Ancak düşük gelirli bölgeler ile yüksek gelirli bölgelerin ev­leri arasındaki kalite farklılıkları da göz ardı edilmemeli. Bu arada dikkat çeken iki zıt istis­naya değinmek istiyorum. Birinci istisna yük­sek gelir-düşük kira vakası. Manisa-Afyon-Kü­tahya-Uşak bölgesinde kiraya ayrılan pay yüz­de 21,3 ve bu bölge sondan dördüncü sırada. İç Ege’de ortalama kira ortalama hane geliri­ne kıyasla oldukça düşük. Nedenini tam olarak bilmiyorum. Net göç veriyor olabilirler. İkinci istisna düşük gelir-yüksek kira vakası. Sırla­mada Ankara’nın ardından gelen Şanlıurfa-Di­yarbakır bölgesinde kira harcamasının payı yüzde 28,3. Bu bölgenin gıda ile kira harcama paylarını toplarsak yüzde 57,5 ediyor. Bunun anlamı şudur: Bu bölgede yaşayan ortalama ve altındaki gelire sahip haneler bütçelerinin bü­yük bir bölümünü bu iki zorunla harcamaya ayırmak zorunda kaldıklarından diğer harca­malara fazla bir şey kalmıyor.

Yaşam tarzı farklılıkları

Yaşam tarzı deyince harcama kalemleri için­de aklıma ilk gelen iki harcama Lokantalar ve Konaklama Hizmetleri ile Alkollü İçecekler, Tütün ve Tütün Ürünleri. Lokanta ve konak­lama harcamasında en büyük pay beklendiği gibi yüzde 8,2 ile İstanbul’un. Yüksek gelir sa­yesinde gıdaya düşük bir tutar harcayan İstan­bullu lokantalarda yiyip içmeye ve otellerde tatil yapmaya nispeten büyük bir pay ayırabili­yor. Tabi İstanbul’da lokantaların bazen dudak uçuklatan fiyatları da bu payı yükseltiyor ama bu fiyatlar İstanbulluları yeterince caydırmı­yor gibi. Türkiye’de toplam lokanta ve konak­lama harcamalarının üçte birinin İstanbul’da yapıldığını da ayrıca belirteyim. Paylar itiba­riyle ikinci sırada yüzde 7,9 ile Bursa-Eskişe­hir-Bilecik yer alıyor. En düşük pay ise yüzde 1,8 ile Şanlıurfa-Diyarbakır’ın. Bu düşük har­camanın ne kadarı beslenme ve barınma ihti­yacı için geriye fazla bir para kalmamasından ne kadarı yaşam tarzından kaynaklanıyor söy­lemek zor. Bu pay oranını Diyarbakır ile Şan­lıurfa için ayrı ayrı bilebilseydik bu konuda az çok bir fikrimiz olabilirdi. Alkollü içecek ve tü­tün ürünü harcamasında ise ilk sıra yüzde 4,3 ile Ağrı-Kars-Iğdır-Ardahan’ın. İkinci sırada yüzde 3,9 ile Van-Muş-Bitlis-Hakkari bulunu­yor. Gelirlerin son derece düşük olduğu bölge­ler. Buna rağmen içkiye ve sigaraya gelirlerine kıyasla yüksek bir pay ayırıyorlar.

Eğitim harcamalarını da ele almak istiyor­dum ama yerim kalmadı. Birkaç çarpıcı rakam­la yetineyim. En büyük pay yüzde 2,3 ile İstan­bul’un. Toplam eğitim harcamalarının yüzde 38’i İstanbul’a ait. Son derece pahalı özel okul­ların kaçınılmaz sonucu. En düşük pay ise yüz­de 0,4 ile Ağrı-Kars-Iğdır-Ardahan ile Kasta­monu-Çankırı-Sinop’un.